What we believe but cannot prove - John Brockman (samenst.)

In 1991 lanceerde John Brockman het idee van the third culture: een gemeenschap van wetenschappers "and other thinkers in the empirical world who, through their work and expository writing, are taking the place of the traditional intellectual in rendering visible the deeper meanings of our lives, redefining who and what we are". Anders gezegd: evolutiebiologen, genetici, psychologen en fysici moeten de vragen beantwoorden die van oudsher voor filosofen zijn gereserveerd.

Typisch aan die third culture is dat de deelnemers bovenstaande kwesties niet alleen vanuit hun eigen vakgebied behandelen, maar ook in dialoog met elkaar. En wat is er beter dan discussiëren naar aanleiding van een concrete vraag? Vandaar dat de stichting van John Brockman, Edge, elk jaar een vraag lanceert. Al komt het idee eigenlijk van zijn boezemvriend James Lee Byars.

An annual feature of Edge is The World Question Center, which was introduced in 1971 as a conceptual art project by my friend and collaborator the late artist James Lee Byars, who died in Egypt in 1997. I met Byars in 1969, when he sought me out after the publication of my first book, By the late John Brockman. We were both in the art world, we shared an interest in language, in the uses of the interrogative, and in ‘the Steins’ — Einstein, Gertrude Stein, Wittgenstein, and Frankenstein. Byars inspired the idea of Edge and is responsible for its motto: To arrive at the edge of the world’s knowledge, seek out the most complex and interesting minds, put them in a room together, and have them ask each other the questions they are asking themselves. He believed that to arrive at an axiology of societal knowledge it was pure folly to go to a Widener Library and read 6 million books.

Byars wilde onder meer de honderd meest briljante geesten ter wereld samenbrengen. Maar dat leek een taaie opgave: zeventig opgebelden legden meteen de hoorn neer. Het zou tot de komst van het internet duren eer allerlei praktische bezwaren konden worden opgelost. De third culture kreeg vanaf 1997 een standplaats op het internet: de prestigieuze website Edge. (Een zielsverwant van Brockman is wijlen Denis Dutton, wiens Arts & Letters Daily evenzeer diende om het werk van 's werelds beste denkers samen te brengen.)

De filosofie van Edge is eenvoudig: wetenschappers uit verschillende disciplines hebben elkaar nodig om de grenzen in hun eigen discipline te verleggen. Het punt is dat specialisten van allerlei slag om elkaar te begrijpen hun jargon moeten verlaten en een lingua franca aanwenden: gewonemensentaal. En dat is nu net waar de leek van profiteert in boeken als deze.

What we believe but cannot proove? was de achtste vraag op rij sinds het ontstaan van de website. Dit boek bundelt het antwoord van een stuk of honderd wetenschappers. Het is een van de interessantere deeltjes uit de reeks omdat de vraagstelling per definitie dwingt om na te denken wat dat nu eindelijk is, kennis, wetenschap, bewijs, waarheid.

De mooie inleiding van romancier Ian McEwan licht een tipje van de sluier op. Bewijs is in eerste instantie wat iemand persoonlijk aanneemt voor bewijs. In tweede instantie zijn er natuurlijk kwaliteitsverschillen waar te nemen in de bewijsvoering: wetenschap is het beste wat we hebben om betrouwbare van onbetrouwbare kennis te scheiden.

De grote wetenschappelijke succesverhalen van de laatste tweehonderd jaar zeggen ons iets meer over de aard van wetenschap. De leer van Darwin kon op elegante wijze veel uiteenlopende verschijnselen verklaren en toonde hoe overstelpend bewijsmateriaal kan zijn. Einsteins theorieën impliceerden dan weer voorspellingen die pas dertig jaar later konden nagegaan worden — en bleken te kloppen.

Natuurlijk kleven ook aan de wetenschap limieten. Ook wetenschappers moeten zich op een bepaald moment laten leiden door vermoedens en intuïtie. Je kan niet alles tegelijk onderzoeken. Dat maakt dit boek volgens McEwan zo fascinerend: het laat zien wat mensen geloven wier werk er net in bestaat weinig belang te hechten aan geloof. Uiteraard is er een verschil tussen het geloof van wetenschappers en het geloof van de leek. Het giswerk van wetenschappers is veel beter geïnformeerd.

What we believe but cannot prove is een gezellig rommeltje van een boek. De vermoedens gaan van het hele grote (het universum) naar het hele kleine (deeltjesfysica) en weer terug. Van het wereldomspannende ("I believe that life is common throughout the universe") naar het schijnbaar banale ("I believe that cockroaches are conscious"). Stiekem geloven alle specialisten natuurlijk dat hun deelgebied de sleutel is tot de oplossing van het wereldraadsel.

Veel wetenschappers houden er duidelijk een Darwiniaans wereldbeeld op, al klinken hier en daar stemmen die nood hebben aan nieuw bloed. Kunnen we niet eens wat meer kijken naar de rol van coöperatie in plaats van competitie, oppert er iemand. Judith Rich Harris poneert naast de bekende natuurlijke selectie en seksuele selectie de these van 'ouderlijke selectie'.

Het boek trapt af met astronomie en astrofysica. Martin Rees gelooft dat de zon de mensheid binnen zes miljard jaar niet zal verkolen, omdat het leven dan, door genetische manipulatie, drugs of misschien in de hersenen ingeplante siliconen, er zo anders zal uitzien — net zoveel als een bacterie en de mens nu verschillen — dat we dan al lang het hazepad hebben kunnen kiezen. De limieten van de lichtsnelheid hoeven daarbij geen probleem te zijn, zegt Ray Kurzweil verderop, omdat daar toch rek op blijkt te zitten. Hebben we het nog niet gehad over de mogelijkheid wormgaten op te wekken.

Over de aard van het heelal verschillen de meningen, die elk op zich onbewijsbaar zijn. Leven we in een uniek heelal of in een multiversum? Ontdekken we binnenkort andere levensvormen? Is het antropisch principe van toepassing of niet? En is de snaartheorie een waardevol hulpmiddel om daar achter te komen? Philip W. Anderson vindt dat hele gedoe met snaren alvast een futiele onderneming, omdat dat onderzoek op een "pre-Baconiaanse manier" wordt bedreven: zonder experimentele ondersteuning. Het deprimerende aan snaartheorie is dat je al een dagtaak hebt aan het bijhouden van de vakliteratuur ter zake.

Maar laten we eens inzoemen. Wat met de grondstof van het heelal? Hebben we de meest elementaire deeltjes inmiddels beet? Neen, zegt Haim Harari. Hij gelooft dat het electron, het neutrino en de quark deelbaar zijn: "Why would nature arbitrarily produce twelve different objects, with a very orderly pattern of electric charges and ‘color forces’, with simple charge ratios between seemingly unrelated particles (such as the electron and the quark), and with a pattern of masses that appears to be taken from the result of a lottery? Doesn’t this smell of further subparticle structure?" Maar hoe verhouden die deeltjes zich tot ruimte en tijd? Is er wel zoiets als tijd? Wat te denken van de bewering van Carlo Rovelli:

I am convinced, but cannot prove, that time does not exist; that is, there is a consistent way of thinking about nature that makes no use of the notions of space and time at the fundamental level. And I believe that this way of thinking will turn out to be useful and convincing one. I think the notions of space and time will turn out to be useful only within some approximation. They are similar to notions like ‘the surface of the water’, which loses meaning when we describe the dynamics of the individual atoms forming water and air; on the smallest of scales, there isn’t really any surface there. I am convinced that space and time are, like the surface of the water, convenient macroscopic approximations — flimsy and illusory, screens that our minds use to organize reality.

De menselijke maat komt vooral aan bod in onderwerpen die op het snijpunt van biologie, psychologie en filosofie liggen. Op de helft van het boek beginnen die onderwerpen binnen te sijpelen en al vlug is er geen houden meer aan. Dan wordt het doorbijten, want al die vage theorietjes over 'mind', 'consciousness', 'the cognitive brain', 'the mind-body problem', elke bladzijde opnieuw, zijn om zeeziek van te worden.

Susan Blackmore gelooft niet in de vrije wil maar is ervan overtuigd dat iemand perfect gelukkig kan in dat besef. Terrence Sejnowski denkt dat het geheugen ook zetelt in de ruimte tussen onze cellen. Daniel C. Dennett denkt dat ons bewustzijn onlosmakeljik verbonden is met taal. Hij wordt daar even later in tegengesproken door Alison Gopnik, die meent dat baby's en kleine kinderen zich juist meer bewust zijn van de wereld dan volwassenen.

Robert R. Provine kent het bewustzijn een ondergeschikte rol toe:

Until it’s proved otherwise, why not assume that consciousness does not play a significant role in human behavior? Although this idea may seem radical at first, it is actually the conservative position, the one that makes the fewest assumptions. The null position is an antidote to philosopher’s disease — the inappropriate attribution of rational, conscious control over processes that may be irrational and unconscious. The argument is not that we lack consciousness but that we overestimate the conscious control of behavior.

Voor Nicholas Humphrey is ons bewustzijn niet meer dan een list van de natuur:

I believe that human consciousness is a conjuring trick, designed to fool us into thinking we are in the presence of an inexplicable mystery. Who is the conjuror, and what can be the point of such deception? The conjuror is the human mind itself, evolved by natural selection, and the point has been to bolster human self-confidence and self-importance — so as to increase the value we each place on our own and others’ lives.

Geloof en wetenschap
Zoals gezegd worden in dit boek met name interessante dingen gezegd over de relatie tussen geloven, weten en het overgangsgebied daartussen. Seth Lloyd legt uit dat wetenschappers uiteindelijk ook moeten 'geloven' in de waarde van wetenschap. Wetenschappelijke resultaten kunnen niet bewezen worden zoals wiskundige theorema's. Uitkomsten kunnen alleen getest worden in nieuwe experimenten. Een deeltjesfysicus kan niet bewijzen dat het electron bestaat, maar hij gelooft dát het bestaat. "And if you don’t believe in them, I have a high-voltage cattle prod I’m willing to apply as an argument on their behalf. Electrons speak for themselves."

Zelfs wiskundige theorema's kunnen niet met hun eigen aannames bewezen worden. Keith Devlin belicht in zijn bijdrage de afgronden van de wiskunde, en de manier waarop ook wiskundigen steunen op bewijzen die door de wiskundige gemeenschap "goedgekeurd" (!) moeten worden. Hij wijst er wel op dat het vaak geciteerde werk van Gödel niet impliceert dat we in een soort kennisrelativisme moeten vervallen.

Gödel’s theorem showed that you cannot prove that an axiomatically based theory like arithmetic is free of contradiction within that theory itself. But that doesn’t mean you can’t prove it in some larger, richer theory. In fact, in the standard axiomatic set theory, you can prove arithmetic is free of contradictions. And personally, I buy that proof.

Mihalyi Csikszentmihalyi gaat het meest naar de kern van de opgeworpen vraag, en wijst erop dat eenieders leven bolstaat van 'geloof'. Dat is in het leven van een wetenschapper niet anders — ook niet waar het zijn eigen onderzoeksgebied betreft. Hij steunt immers ook maar op het werk dat door eerdere collega's is verricht. De eigenlijke Edge-vraag zou dus niet moeten luiden 'Waar geloof je in wat je niet kan bewijzen?' maar 'Waar geloof je in wat niemand kan bewijzen?' Csikszentmihalyi:

I can prove almost nothing I believe in. I believe the earth is round but I cannot prove it, nor can I prove that the earth revolves around the sun or that the naked fig tree in the garden will have leaves in a few months. I can’t prove that quarks exist or that there was a Big Bang — all of these and millions of other beliefs are based on faith in a community of knowledge whose proofs I am willing to accept, hoping they will accept on faith the few measly claims to proof I might advance.

Allicht heeft Sam Harris, vooral bekend van zijn atheïstische strijdschriften, dus het interessantste onderwerp van allemaal te pakken. Hij is namelijk gefascineerd door de vraag wat er gebeurt, op neurologisch niveau, wanneer iemand gelooft dat iets waar is. Wat Harris gelooft, zonder dat hij bewijzen kan aandragen, is dat geloven helemaal losstaat van wát nu eigenlijk beweert wordt.

Which is to say that beliefs about God — to the degree that they really are believed — are the same as beliefs about numbers, penguins, tofu, or anything else. This is not to say that all of our representations of the world are acquired through language, or that all linguistic representations are on the same logical footing. And we know that different regions of the brain are involved in judging the truth of statements drawn from different content domains. What I do believe, however, is that the neural processes governing the final acceptance of a statement as ‘true’ rely on more fundamental, reward-related circuitry in our frontal lobes — probably the same regions that judge the pleasantness of tastes and odors. Truth may be beauty, and beauty truth, in more than a metaphorical sense. And false statements may quite literally disgust us.

Wetenschap begint, zoals Michael Shermer aanstipt, met het geloof dat er überhaupt een objectieve realiteit is die onafhankelijk bestaat van de manier waarop mensen die percipiëren. "Science as a method, and naturalism as a philosophy, together form the best tool we have for understanding that reality." Maar: "Our knowledge of nature remains provisional because we can never know if we have final Truth. Because science is a human activity and nature is complex and dynamic, fuzzy logic and fractional probabilities best describe both nature and our appromixate understanding of it."

Shermer gelooft ook, maar kan niet bewijzen, dat moraliteit de natuurlijke uitkomst is van evolutionaire en historische krachten, en niet iets van goddelijke oorsprong. De meeste mensen doen in de meeste omstandigheden wat goed is voor henzelf en voor de anderen. Geloof, niet noodzakelijk in een god, maar in jezelf, in andere mensen, in waarheid en rechtvaardigheid, is trouwens heel gerechtvaardigd, zegt Tor Nørretranders. We zijn "experts in overleven" en in onze borst schuilt de "innerlijke wijsheid" van miljoenen generaties levende organismen.

Zoals Ian McEwan terecht opmerkt staat dat optimisme onder wetenschappers in schril contrast met het cultuurpessimistische gezeur van de traditionele intellectueel. Eerst hadden we de religieuze zonde, dan kwam Freud ons vertellen dat we gedreven worden door primitieve onbewuste krachten, daarna toonde een koppel wereldoorlogen dat de mensheid zelfs helemaal niet deugde. Dat leidde tot wat iemand anders in het boek "the rotten-to-the-core assumption" noemt: het negativisme dat gangbaar is in de sociale en humane wetenschappen. Veel wetenschappers uit andere disciplines zijn echter getraind om fenomenen op grotere schaal en op langere termijn te bestuderen en komen tot een genuanceerdere conclusie.

Waar geloof je zelf in?
Ik geloof, maar kan niet bewijzen, dat de mens veel eenvoudiger in elkaar zit dan literatoren denken. Praat een uur of vier met een vreemde en je hebt de essentie wel beet, vind ik; de rest van zijn verhalen zijn varianten op enkele fundamentele karakteristieken. Vroeger dacht ik dat de mens eindeloos gecompliceerd in elkaar zat en dat je een Dostojevski of een Proust nodig had om ook maar een glimp van die complexiteit op te vangen. Tegenwoordig geloof ik dat literatuur zoals deze mannen schreven, bolstaat van rationalisaties, wensdromen, fantasieën en literaire opsmuk. Mensen zijn oppervlakkig. Schrijvers die de mens zeer ingewikkeld voorstellen doen dat uit ijdelheid: kijk mij eens de ene subtiliteit op de andere stapelen. De strenge woorden van Nassim Nicholas Taleb in dit boek waren me sympathiek:

We are good at fitting explanations to the past, all the while living in the illusion that we understand the dynamics of history.
I believe there is a sever overestimation of knowledge in what I call the ‘ex-post’ historical disciplines, meaning almost all of social science (economics, sociology, political science) and the humanities — everything that depends on the nonexperimental analysis of data. I am convicted that these disciplines do not provide much understanding of the world — or even of their own subject matter. Mostly, they fit a narrative that satisfies our desire (even need) for a story. The implications defy conventional wisdom: You do not gain much by reading the newspapers, history books, analyses, economic reports; all you get is misplaced confidence about what you know. The difference between a cab driver and a history professor is only one of degree; the latter is probably better at expressing himself.

Tegelijk geloof ik, zonder daar bewijzen voor paraat te hebben, dat de zucht naar waarheid en kennis tout court geen nobele eigenschap is, maar een manier als een ander om je te laten gelden in de grote mensentuin. De zoektocht naar kennis kan de verveling verdrijven, maar maakt iemand niet per se gelukkiger. De meeste mensen hebben dat trouwens goed begrepen. Een al te doorgedreven ratio kan ons vervreemden van onze dierlijke impulsen en iemand knap ongelukkig maken. Ik mag dus graag geloven dat een scepticus altijd ergens een masochistische component in zich heeft.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder

John Brockman (samenst.), What we believe but cannot prove
Today’s leading thinkers on science in the age of certainty
272 p.
Uitgever Pocket Books, 2006
Oorspr. (2005)
____