Het geluk van de lezer - Toon Horsten

Ken je dat gevoel wanneer je plots je eigen reflectie ziet, in het spiegelglas van een modern gebouw? Zo'n gevoel kreeg ik bij Het geluk van de lezer. Instant herkenning. Ik verwachtte niets van dit boekje, kende de auteur niet eens, maar Toon Horsten bleek een zielsverwant. Per bladzijde steeg het aantal titels van boeken die we samen gelezen én besproken hadden. Goed, ik miste harde wetenschap, maar voor de rest is dit een mooie introductie over de voordelen van lezen in de breedte.

Toon Horsten (1969) was journalist van Gazet van Antwerpen en is nu hoofdredacteur van Stripgids. Hij schrijft ook columns en recensies; Het geluk van de lezer is een bundeling van bijdragen die de laatste vijf jaar verschenen in De Standaard der Letteren. (Ik typ het ook maar over van de kaft, want ik lees geen literatuurbijlages meer.)

In Het geluk van de lezer worden per stukje een drie-, viertal boeken met elkaar verknoopt. Daarover straks meer; het allereerste wat het boek immers laat zien, is Goede Smaak.

Horsten weet zijn helden te kiezen, netjes tussen de platgetreden paden en al te obscure hoeken in. Hij leest veel auteurs waar in Vlaanderen geen hond naar omkijkt, zoals Ethel Portnoy, Bob den Uyl en Dick Hillenius. Boeken over schlagerzangers, plezierdichters, stripauteurs. Bij de landgenoten vooral de kranige kerels — Buysse en Minne. Helderheid staat voorop. Over kunst noemt hij Simon Schama. Over literatuur Karel van het Reve. Over cultuur Clive James (diens machtige Cultural amnesia).

Het stukje waar hij mee opent, leest zo'n beetje als een programmaverklaring. Horsten waagt zich aan Ulysses en gooit het boek in een hoek — een reactie waar een rechtgeaarde literatuurfanaat zich over hoort te schamen. "Ulysses is namelijk een bijzonder belangwekkend, belangrijk, en dus meteen ook erg goed boek. Zo gaat dat in de wereld van de daarvoor opgeleiden."

Horsten vindt echter een medestander in de figuur van Kurt Tucholsky, die er ook niets aan vond, en in een van zijn literaire kritieken de proliferatie van academisch gepietepeuter al van verre zag aankomen: "Liebig vleesbouillon. Je kan het niet eten. Maar er zal nog veel soep van worden getrokken."

Horsten heeft het niet zo voor boekchirurgen. Dus vat ook hij nog eens Het raadsel van de onleesbaarheid samen, voor iedereen die deze sleuteltekst niet kent. Niet in het minst voor alle studenten in de letteren, die, zo leert me een kleine rondvraag, van hun proffen nooit iets te horen krijgen over Van het Reve.

Het vakgebied, stelt hij vast, is vol van zichzelf en pretentieus, spreidt een "grote schamelheid" tentoon als het op het formuleren van interessante ideeën aankomt, leidt aan een schromelijk gebrek aan vooruitgang ("het ontbreken van de goede wetenschappelijke gewoonte om iets, waarvan de onredelijkheid is aangetoond, te laten vallen") en houdt zich onledig met "het zich druk maken over zaken die volstrekt niet interessant zijn"; de literatuurwetenschap is in de praktijk vaak niet meer dan "rebuswerk".

Horsten moet verder niets weten van modieuze ideeën ("het sterke vrouwen-discours"). Van loze citaten, type Adorno of Bourdieu, waar Vlaamse cultuurfunctionarissen hun beleidsplannen en visieteksten graag mee optuigen. Of van snobisme in de muziekwereld.

De smaak van de jazzkenner wordt niet zomaar bepaald door de muziek. Nee, hij laat zich sturen door de vaak allesoverheersende mythologie van de jazz. Op welk belangwekkend label was die plaat ook alweer uitgebracht? Werd ze niet geproduceerd door iemand die ooit nog tien dagen drummer geweest was in de groep van Charlie Parker? Wie had ook alweer de coverfoto voor die plaat getrokken, was dat niet William Claxton? Had hij niet ergens gelezen dat John Coltrane niet helemaal afkerig stond van de eerste plaat van de muzikant die uitgerekend vandaag — hoogbejaard, doof maar nog steeds goedgemutst! — zijn opwachting maakte in ons land? De ware jazzkenner is de verpersoonlijking van het snobisme in onversneden vorm. Hij vergeet te luisteren.

Wat daar in Het geluk van de lezer wordt tegenover gezet, is mooi. Elk stukje van Horsten is een groepsportret van boeken, waarbij hij, de fotograaf, met een handgebaar teken doet om iets dichter bij elkaar te staan. Hij kiest de grote knooppunten van de Europese cultuur om verschillende titels aan op te hangen: de familie Wagner, de familie Wittgenstein, de avant-garde van Weimar, enzovoort.

Niet alleen de knooppunten trouwens; ook de knelpunten. Fascisme en antisemitisme hangen als een schaduw over het boek. Veel schrijvers die Horsten uitzoekt, hielden er twijfelachtige ideeën op na: Jacques Bloem, Alma Mahler, Evelyn Waugh, de zusjes Mitford... Vaak gaat het over Duitsers. Een flink deel van de generatie schrijvers die actief was in de Hitlerjaren, gaf in de eerste decennia na de oorlog mee de toon aan in literair Duitsland.

Ook daardoor, door die invalshoek dus, doet Het geluk van de lezer denken aan Grimmig heden, het leesdagboek van Piet de Moor. Al stapelt Horsten boektitels op elkaar, waar De Moor van passage naar passage springt. Dat laatste is knapper, want wijst op een sterk ontwikkeld leesgeheugen (of grote doorbladerdrift).

En goed. Dan gaat Het geluk van de lezer niet zo diep als had gekund, in de zin dat Horsten een verrassende lezing van een boek voorstelt, of dat zijn schriftuur het opgeschoonde journalees overstijgt. Maar hij toont tenminste hoe je boeken (fictie + non-fictie) met elkaar in verband brengt tot een som die meer is dan de delen.

In het bijzonder werd ik aangespoord om biografieën te lezen: Joris Van Parys over Cyriel Buysse, Gaston Durnez over Felix Timmermans . Niet omwille van de behandelde schrijvers, maar omdat hun werk mooi gesitueerd schijnt te zijn in de maatschappelijke context.

Afsluiten doet Horsten steevast met nóg eens drie sympathiek geannoteerde leestips. Zet alleen al die titels onder elkaar, en je krijgt een waslijst die inwerkt op je schuldgevoel.

Het geluk van de lezer is deels een anekdotenboek. Zo is daar het verhaal van H.L. Mencken. Die signeert het auteursexemplaar van Minority report voor Gore Vidal midden in het boek, er terecht op rekenend dat Vidal zichzelf zal opzoeken in het naamregister. Aardig is ook het stukje over schrijversvetes. Horsten spreekt de wens uit dat iemand ook eens uit de Nederlandse literatuur een verzameling maakt van scheldpartijen, polemieken en schimpscheuten ("De verschroeide aarde ligt braak"). Wel, dat boek is er inmiddels.

Eén kritiekje: jammer dat de vraag uit de ondertitel niet wordt beantwoord. 'Hoe boeken je leven kunnen veranderen?' Geen idee, eigenlijk. Horsten geeft zich niet bloot, en vertelt nauwelijks over zijn persoonlijke relatie tot boeken. Alleen de beschrijving van de bibliomaan met een boekhandel in het vizier, ruikt naar een zelfportret.

Gelukkig wordt hij er niet van. Hij kan genieten van een indrukwekkende hoeveelheid boeken, van het interieur, van de ordening, zelfs van de geur van bedrukt papier. Maar in essentie is elke boekhandel voor een bibliomaan een verwijt. Hij ziet er boeken die hij kent, gelezen heeft en soms zelfs bezit, maar bovenal treft hij er exemplaren aan die hij niet kent, niet gelezen heeft en niet bezit. En wat problematisch is: het zijn er meer dan hij er ooit zal kunnen kennen, lezen of bezitten. Voor de bibliomaan is elke boekhandel een confrontatie met zijn eigen eindigheid.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> lijst met behandelde thema's in de commentaren hieronder
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder

Toon Horsten, Het geluk van de lezer
Het boeken je leven kunnen veranderen
191 p.
Uitgeverij Linkeroever, 2010


Boeken uit Het geluk van de lezer, eerder besproken op Achille:

De vliegende reporter - Egon Erwin Kisch
Wallonië - Guido Fonteyn
De ongelooflijke slechtheid van het opperwezen - Karel van het Reve
Het afscheid van de literatuur - William Marx
Schrijversdagboek - Virginia Woolf
Langs velden en oevers – Gustave Flaubert
De reünie - Franz Werfel
Reis naar het verleden - Stefan Zweig
84 Charing Cross Road - Helen Hanff
The complete polysyllabic spree - Nick Hornby
De kleine keizer - Martin Bril
Het ruikt hier naar onzin – Kamagurka
Uit liefde in boeken – diversen
De huurder – Roland Topor


Nog een paar losse citaten:

J’aimerais mourir en disant merde.
— Juan Miró

De bewoners, volgens folders en beschrijvingen helemaal bezeten van gulle Vlaamse hartelijkheid, waren wantrouwig, schichtig, gesloten en onverstaanbaar.
— Bob den Uyl in Oudenaarde

De Bibliografie, dat is het beste middel om internationale betrekkingen te organiseren. Het verzamelen van het ideeëngoed van de mensheid, de ene in staat stellen het werk van de andere te gebruiken.
— Paul Otlet

De waarheid is dat Adorno ook vóór Auschwitz geen gedicht kon schrijven.
— Johannes Gross

Het onderwerp is maar een aanloop om hier zijn kleurenzin bot te vieren.
— Johan Huizinga over de 'De Emmaüsgangers' van Vemeer, althans de vervalsing van Han van Meegeren

De massa houdt van sterke mannen. De massa is een vrouw.
— Benito Mussolini

In klassieke schilderijen zoek ik naar het onbewuste — in een surrealistisch schilderij naar het bewuste.
— Sigmund Freud

Er zijn talloze algemene ervaringszinnen, die als zeker gelden voor ons. Dat bij iemand wiens arm is afgehakt geen nieuwe arm aangroeit, is er zo een.
— Ludwig Wittgenstein

Als Günter Grass of een van de talloze zelfbetichters hun gevoel van schaamte aanduidden, wilden ze helemaal niet wijzen op enige schuld van henzelf, maar op de vele redenen die anderen hadden om zich te schamen. Tot hun en ons aller schande, zo zeiden ze, was de massa daartoe niet bereid. Zijzelf voelden zich door het bekennen van hun schaamte al vrijgepleit van elk verwijt.
— Joachim Fest

Noem hem een heer in hemdsmouwen, een wereldvreemde socialist, een beschaamde bourgeois, een intellectuele straatzanger, een keuterboer met een bibliotheek, een gelovige zonder God, om het even, als men maar weet dat hij altijd doende is de tegenstellingen zonder uitkomst tegen elkaar uit te spelen, en dat hij zich altijd ongeborgen zal voelen.
— Jos De Haes over Richard Minne

Meng in al uw profetieën een snuifje ironie en cynisme, dan hebt ge ten minste enige kans er niet al te ver naast te slaan.
— Richard Minne

Allemaal echte mensen, echter dan echt.
— Willem Elsschot over Tantes van Cyriel Buysse

Kritiek in de zin van aanwijzen hoe en waar een bepaald object slecht, goed of beter of slechter dan een ander object is, berust op een langzamerhand toch wel verlaten idee dat er een waarheid is, althans achterhaalbaar. Maatstaven bestaan niet. Kritiek is dan alleen te zien als een poging tot dominantie, onaanvaardbaar.
— Dick Hillenius

Een idealist is iemand met een mankement aan de zintuigen, evenals trouwens de lieden die men in de literatuur binnenhuis- of alcoofrealisten noemt. Het ene is te vergeiljken met verziendheid, het andere met bijziendheid.
— Dick Hillenius

Teveel zitvlees.
— C.B. Vaandrager over literatuur

Meteen krijg je dan dat uitentreuren herhaalde televisiefragment weer voor ogen waarin een ontketende Johan Anthierens Vader Abraham de mantel uitveegt, en hem op de man af vraagt wanneer Peyo, de bedenker van de Smurfen, nu eindelijk zijn geld gaat krijgen voor het oneigenlijke gebruik van zijn Smurfjes. Waarop Vader Abraham gebelgd de studio verlaat. Minstens vijf keer heb ik het herhaald gezien. Zonder veel commentaar erbij, want fragmenten worden maar herhaald als ze zonder context kunnen. Al moet zo'n context er ooit wel zijn geweest.
— Toon Horsten

____