woensdag 25 augustus 2010

Over fotografie - Susan Sontag

Een klepper uit de jaren zeventig. Maar zelden was ik zo teleurgesteld in een gecanoniseerd boek over een onderwerp dat me na aan het hart ligt. Susan Sontag is als essayiste alleen te genieten in een gestripte versie; door haar ideeën onder elkaar te zetten. Zelf bezit ze ook niet de gave om eenheid te brengen in die losse flodders. Maar laat dat nu de reden zijn waarom we graag een 'tekst' lezen. Neen, de Amerikaanse schrijfster draait rondjes, herhaalt zichzelf en bedrijft esoterie.

De eerste bladzijde mag exemplarisch heten voor de werkwijze van Susan Sontag. Daar staat het volgende:

Het feit dat foto’s ons een nieuwe visuele code hebben bijgebracht, heeft ons andere en ruimere opvattingen gegeven over wat het bekijken waard is en wat er bekeken mag worden. Foto’s vormen een bepaalde grammatica en, belangrijker nog, een bepaalde ethiek van kijken.
De eerste zin klinkt een paar tellen interessant, tot het zicht beter wordt en de tautologie zich openbaart: wat zich voordoet als oorzaak en gevolg, is in feite een cirkelredenering. "Een nieuwe visuele code" is gewoon hetzelfde als "een andere opvatting over kijken en wat bekeken mag worden".

De tweede zin lijkt te gaan voortborduren op die gedachte, lijkt haar dus concreter te gaan maken. Maar eigenlijk gebeurt net het omgekeerde: Sontag neemt gas terug en veralgemeent haar vorige, sowieso al zeer algemene uitspraak: "Foto's vormen een bepaalde grammatica". Om in het vervolg van de zin nog eens hetzelfde te zeggen: "Foto's hebben een bepaalde ethiek van kijken".

Belangrijkste bezwaar tegen dit hele boek: Sontag richt haar pijlen op een heel medium en komt er nooit meer van los. Het gaat de hele tijd over dé fotografie. Fotografie wordt op die manier een lege doos, die Sontag mag vullen met haar oordelen en vooroordelen, intuïties en gemeenplaatsen. Op den duur wordt het onderwerp betekenisloos. Fotografie is alles en niets. Sontag had concreter kunnen zijn als ze fotografie niet alleen had afgewogen tegen de schilderkunst — waarmee fotografen willen concurreren — maar tegen het bewegende beeld. Veel van Sontags uitspraken over fotografen gaan ook op, of zelfs nog meer, voor de televisie.

Tweede fout die de schrijfster maakt: ze geeft haar essays een kunsthistorische toets mee, maar beperkt zich daarbij tot wat een handvol elitefotografen zeggen — apodictische uitspraken in interviews of in de voorwoorden bij hun fotoboeken. Niets over wat het fotopubliek voelt. De enige toeschouwers in Over fotografie zijn collega-fotografen en Susan Sontag zelf.

Voorts is het moeilijk een lijn te vinden in elk van deze essays. Sontag somt veel meer op dan ze wil doen uitschijnen. De structuur gaat van de fotografie is dit, de fotografie is dat, en Sontag komt op die manier onvermijdelijk langs stations die ze al een paar keer gepasseerd is.

De gedachte die me het meeste trof, kwam niet van Sontag, maar stond in de recensie die iemand aan het boek wijdde. Waar Sontag maar door blijft emmeren over de relatie tussen afbeelding en werkelijkheid, en over het waarheidsgehalte van foto's, komt Boeklog met één makkelijk te onthouden kernwoord: vereenvoudiging.
De belangrijkste gedachten die ik tot nu aan fotografie heb gewijd, zijn dat een foto de werkelijkheid platslaat in een moment; de vier dimensies waarin wij leven, stollen er daardoor in twee. En omdat in die reductie manipulatie kan plaatsvinden, gebeurt dit ook — tegenwoordig helemaal, nu Photoshop gemeengoed is.
Door die invalshoek begrijp ik ineens beter wat me een beetje stoort aan de tegenwoordig zeer populaire portretfoto's die Stefan Vanfleteren maakt. Terwijl een foto van zichzelf al vereenvoudigt, gaat Vanfleteren die ook afdrukken in zwart/wit, wat een extra vereenvouding is. Pomp zo'n gestileerd beeld nog eens op tot totalitair formaat, blur de uiterwaarden van het gezicht weg zodat de scherpte in de ogen komt te liggen, en iedereen begint eruit te zien als een halfgod.

Dat foto's onherstelbaar vereenvoudigen, impliceert echter ook dat onze verontwaardigde reactie op geretoucheerde foto's komt als vijgen na Pasen. Foto's retoucheren de werkelijkheid sowieso. Ook analoge foto's deden dat al. Eerst door de kadrering en de belichting van de fotograaf, daarna door het fotopapier (dat invloed heeft op de kleuren) en het manipuleren van de ontwikkelingstijd van delen van de foto.

Over de vraag of foto's kunst zijn, heeft een Johan de Vos dan weer beter geschreven dan Sontag. Foto’s houden het midden tussen de herkenbare werkelijkheid en de geabstraheerde vormgeving, klink het bij hem. En zo komt het dat we bij een uitgekiende foto zelfs het lijk van een vrouw na een verkeersongeluk mooi kunnen vinden. Meer is er eigenlijk niet over te zeggen.

Wat me inhoudelijk aan Over fotografie dus vooral zal bijblijven, zijn gek genoeg Sontags scherpe uitspraken over de surrealistische schilderkunst. De grote fout van de voorvechters van het surrealisme, aldus Sontag, was in de eerste plaats dat ze zich het surreële voorstelden als iets universeel menselijks, met andere woorden iets psychologisch, "terwijl het juist het meest plaatselijke, etnische, klasse- en tijdgebonden ‘isme’ blijkt te zijn dat er bestaat". De surrealistische schrijvers hebben het ook stukken beter gedaan dan hun collega-schilders.
Hun schilderijen maakten een gepolijste, berekende indruk; gemaakt met een arrogante vaardigheid, en niet dialectisch. Ze hielden zich voorzichtig afzijdig van het aanvechtbare idee van het surrealisme om de grenzen te doen vervagen tussen de kunst en het zogenaamde leven, tussen objecten en gebeurtenissen, tussen het bewust gewilde en het onopzettelijke, tussen professionals en amateurs, tussen het edele en het prullige, tussen vakmanschap en gelukkige blunders. Het resultaat was dat het surrealisme in de schilderkunst weinig meer voorstelde dan de inhoud van een magertjes gestoffeerde droomwereld; een paar geestige fantasietjes, voornamelijk natte dromen en nachtmerries van pleinvrees.
Een aantal van haar ideeën over fotografie zal Sontag herroepen in Kijken naar de pijn van anderen, een boekje dat trouwens een stuk leesbaarder is, want aardser. Bespreking volgt.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> beknopte bibliografie in de commentaren hieronder
> lijst van behandelde fotografen in de commentaren hieronder
> over de politieke betekenis van dit boek, zie Gie van den Berghe
> http://en.wikipedia.org/wiki/Camera_Work

Susan Sontag, Over fotografie
238 p.
Uitgeverij De Bezige Bij, 2008
Oorspr. On photography (1977)
Vertaald door Henny Scheepmaker



Foto van Hello Turkey Toe; via Flickr, onder een Creative Commons license; N.B.: de Britse editie van het boek ligt erbij

Omdat ik Over fotografie beschouw als een lappendeken met losse uitspraken, hieronder per essay een selectie van uitspraken die het overdenken waard zijn. Tegen de meeste is makkelijk iets in te brengen. Of zijn achterhaald, door nieuwe technologie.

In Plato's grot
° Er zijn veel meer foto’s dan andere afbeeldingen
° Een foto, in tegenstelling tot een film, neem je met je mee
° Foto’s lijken meer op stukjes werkelijkheid dan notities over de werkelijkheid dat doen
° Een foto verliest in een boek minder kwaliteit dan een schilderij
° Een foto geldt als onomstotelijk bewijs dat iets heeft plaatsgevonden
° Foto’s zijn een handig controlemechanisme voor de overheid
° Fotografen mochten van het begin af alle onderwerpen bestrijken; schilderkunst heeft nooit zo’n vorstelijke ontplooiing beleefd
° Foto’s horen bij het familieleven, zijn het bewijs van her en der verspreide familieleden
° Foto’s maken is ideaal voor een reiziger met een harde werkethiek: fotograferen op reis als een gezellige imitatie van werken
° Een foto is niet alleen het resultaat van een ontmoeting tussen een gebeurtenis en een fotograaf; het nemen van een foto is een gebeurtenis op zichzelf
° Door foto's wordt gesuggereerd dat de tijd bestaat uit interessante gebeurtenissen
° Een foto nemen houdt in dat je belang hebt bij de dingen zoals ze zijn
° Fotograferen maakt mensen tot objecten die in bezit kunnen worden genomen
° Een foto maken is deelhebben aan de veranderlijkheid van een ander mens (of ding)
° Foto’s brengen ons net zo aan het mijmeren als een brandende open haard (‘verdwenen verleden’)
° Foto’s laten soms meer indruk na dan bewegende beelden omdat ze keurig uitgeknipte stukjes tijd zijn, en geen stroom vormen
° Een evenement is iets dat de moeite waard is te worden gefotografeerd
° Foto’s kunnen choqueren voor zover ze iets nieuws laten zien
° Gefotografeerd lijden kan niet altijd het geweten versterken
° Herhaling van dezelfde soort foto's stompt af
° De speciale eigenschappen en bedoelingen van een foto hebben de neiging op te gaan in het veralgemeende pathos van het verleden
° Begrenzingen hebben iets willekeurigs; je kan alles in een ander kader plaatsen
° Via de fotografie wordt de wereld een reeks aparte deeltjes zonder samenhang
° Via een foto kan je nooit iets begrijpen
° Foto’s vullen wel lege plekken op in onze mentale voorstellingen van heden en verleden
° Een foto verbergt meer dan hij onthult

Amerika, gezien of foto's, in raadselen
° In de eerste decennia van de fotografie meende men dat een foto een geïdealiseerd beeld hoorde te zijn
° Dat is nog steeds het streven van de meeste amateurfotografen
° Sinds de jaren twintig van de twintigste eeuw fotograferen we meer alledaagse, smakeloze en onbenullige onderwerpen
° Cf. Walt Whitman (p. 38): schoonheid niet afschaffen, maar veralgemenen
° Sleutelfiguur Walker Evans: elk gefotografeerd ding wordt een foto en daardoor moreel gelijkwaardig aan elke andere foto
° Hetzelfde met de freaks en havelozen van Diane Arbus
° Haar foto’s bieden je de kans om te bewijzen dat je de verschrikkingen van het leven zonder sentimentaliteit onder ogen kunt zien
° Family of Man-tentoonstelling in 1955 door Edward Steichen: er bestaat een algemeen menselijke natuur
° Diane Arbus: "Fotograferen was een vrijbrief om overal te kunnen gaan en staan, en te doen wat ik wou"
° Arbus’ middel om zichzelf ervaringen te bezorgen en daardoor een gevoel van werkelijkheid te krijgen, was de camera; een middel om haar onschuld te verkrachten
° De fotografie van nu heeft zich losgemaakt van het whitmaniaanse positivisme en het streven gezaghebbende foto’s te maken

Melancholieke objecten
° Fotografie de gemakkelijkste van de kopiërende kunsten; schilderkunst was een schone kunst en vereiste grote technische virtuositeit
° Fotografie is van zichzelf al surrealistisch-manipulerend, vrijblijvend, van toeval afhankelijk
° Al meer dan een halve eeuw lang hebben de fotografen rondgehangen bij de onderdrukten
° De fotografie als sociale documentatie was het instrument van een typische middleclassmentaliteit die humanisme werd genoemd
° Surreeël is de áfstand die elke foto overbrugt
° Fotografie-als-wetenschap: August Sander
° Zijn werk heeft veel weg van de pseudo-wetenschappelijke neutraliteit van typologische wetenschappen (frenologie, criminologie, psychiatrie en eugenetiek)
° In Europa werd de fotografie grotendeels geleid door overwegingen over iets pittoresks; alsof een samenleving de stabiliteit van de natuur heeft
° De Amerikaanse fotografie impliceert een minder stabiele connectie met de geschiedenis, is onthullender
° Elke fotoverzameling is een oefening in surrealistische montage en surrealistische geschiedverkorting
° Fotosouvenirs profiteren van het prestige van de kunst als van de magie van de realiteit
° Een foto raakt na verloop van tijd op drift, is open voor elke interpretatie
° Foto’s verschaffen instantgeschiedenis, instantpsychologie, instantparticipatie
° "De oude wereld vernieuwen," schreef Walter Benjamin, "dat is het innigste verlangen van de verzamelaar wanneer hij de drang voelt opkomen om nieuwe dingen te kopen"
° De foto vormt een modern equivalent van het karakteristiek romantische architectonische genre: de kunstmatige ruïne, een ruïne die wordt geschapen om het historische karakter van een landschap te verdiepen

De heroïek van het kijken
° De rol van de camera bij het mooier maken van de wereld heeft zo’n succes gehad, dat foto’s meer een norm voor schoonheid zijn geworden dan die wereld zelf
° Voorbeeld: mensen die overvoerd zijn met plaatjes vinden een zonsondergang vaak sentimenteel, omdat die in onze tijd helaas te veel op een foto lijkt
° Veel mensen zijn bang om fotografeerd te worden omdat ze vrezen dat de camera hen zal afkeuren
° Retouchering maakte het een stuk populairder om jezelf te laten fotograferen
° De camera heeft de waarde van uiterlijkheden (zoals een camera die registreert) in aanzien doen stijgen; de realiteit wordt onderzocht op haar fotogetrouwheid
° Foto’s zijn een verslag en een evaluatie van wat de fotograaf zag
° Fotografisch kijken staat gelijk met een talent om schoonheid te ontdekken in de dingen die iedereen ziet, maar veronachtzaamt
° De fotograaf in de jaren twintig: een antropoloog, zonder echt de deur uit te hoeven
Bloeiperiode van de close-up: tussen 1920 en 1925
° De schilder bouwt iets op, de fotograaf legt iets bloot
° De camera heeft de idee van het zien-om-het-zien gestimuleerd; Thoreau leefde nog in een wereld van meerdere zintuigen
° De schilderkunst was het realisme al aan het verlaten vóór de introductie van de fotografie
° Een van de eeuwige successen van de fotografie is haar tactiek geweest om levende wezens te veranderen in dingen, en dingen in levende wezens
° Close-upstudies: iets waar vroeger een zeer intelligent oog voor nodig was om het te onderscheiden, kan nu iedereen zien
° Fotografie heeft aangetoond dat schoonheid overal bestaat; voor een fotograaf is er geen verschil tussen het streven de wereld mooier te maken en het tegengestelde streven om de wereld te ontmaskeren
° Een foto verandert naar gelang het verband waarin wij hem zien
° Geen enkel gebruik van foto’s stelt de betekenis ervan zeker
° Moralisten die van foto’s houden, hopen altijd dat woorden foto zullen redden
° Middle-class bewoners van het welvarende deel van de wereld raken voornamelijk via de camera op de hoogte van de verschrikkingen die er in de wereld plaatsvinden
° Maar de esthetiserende tendens van de fotografie is zo sterk dat hetzelfde medium dat verontrusting teweegbrengt, die ook weer neutraliseert

Fotografische evangelies
° De ontwikkeling van de fotografie berust op de vervanging van de daguerrotypie, (rechtstreekse positieven op metalen platen) door het negatief-positiefprocédé, waarbij van een origineel (negatief) een onbeperkt aantal afdrukken (positieven) kunnen worden gemaakt
° Hoewel ze gelijktijdig aan het eind van de jaren dertig van de negentiende eeuw werden uitgevonden, werd Daguerres uitvinding, die door de regering werd gesteund en in 1839 met veel tamtam werd aangekondigd, eerder algemeen gebruikt dan het negatief-positiefprocédé van Fox Talbot
° Veel fotografen blijven de voorkeur geven aan zwart-witbeelden omdat ze die subtieler en decoratiever vinden dan kleurenfoto’s, of minder voyeuristisch, minder sentimenteel en minder grof natuurgetrouw
° Wanneer fotografen tegenwoordig ontkennen dat ze kunstwerken maken, is dat omdat ze denken dat ze iets beters doen
° Fotografie wordt in musea voorgesteld als een verzameling gelijktijdige bedoelingen en stijlen die niet als tegenstrijdig worden beschouwd
° De aanwezigheid van een coherente fotografische stijl lijkt eenheid van thematiek te impliceren en de thematiek lijkt het grootste aandeel te hebben bij de vorming van de voorkeuren van de kijker
° Westoniaanse criteria: onberispelijke belichting, vakkundige compositie, duidelijk afgebakend onderwerp, een precieze instelling, afdruk van perfecte kwaliteit
° De nieuwe stellingname streeft ernaar de fotografie als kunst te bevrijden van de drukkende normen van technische perfectie en haar ook te bevrijden van de schoonheid
° In de geschiedenis van de fotografie zijn stromingen toevallige bijkomstigheden
° Hoewel de fotografie op zichzelf geen kunstvorm is, bezit ze de merkwaardige eigenschap dat ze al haar onderwerpen tot kunstwerken maakt

De beeldwereld
° Een samenleving mag ‘modern’ genoemd worden wanneer het produceren en consumeren een van haar hoofdactiviteiten is; wanneer afbeeldingen die de buitengewone macht hebben om te bepalen wat we van de werkelijkheid eisen, en die de begeerde surrogaten zijn geworden van ervaring uit de eerste hand, onmisbaar zijn gewoden voor de gezondheid van de economie, de stabiliteit van het staatsbesteld en het vinden van persoonlijk geluk
° Als de Shakespeare-fans moesten kiezen tussen twee alternatieve fantasieën: dat Holbein de Jongere lang genoeg had geleefd om een portret te schilderen van de bard, óf dat er vroeg genoeg een prototype van de camera was uitgevonden om hem te fotograferen, zouden de meesten de foto kiezen
° Niet omwille van de werkelijke gelijkenis, maar omdat ze dan, zelfs bij een verbleekte foto, in het bezit zouden zijn van een stukje Shakespeare, cf. de nagel van het Heilige Kruis
° Gombrich: hoe verder we teruggaan in de geschiedenis, hoe minder scherp het onderscheid tussen de beeltenis en het ding zelf
° In primitieve culturen waren ding en beeltenis eenvoudig twee verschillende manifestates van eenzelfde energie of geest
° Door de fotografe wordt de werkelijkheid opnieuw gedefinieerd; als onderwerp voor een tentoonstelling, als geregistreerd materiaal voor een onderzoek; als doelwit voor toezicht
° Technologie maakt het mogelijk dingen te fotograferen die onvoorstelbaar klein zijn of onvoorstelbaar veraf liggen
° De moeilijkheid met Feuerbachs tegenstelling tussen ‘origineel’ en ‘kopie’ is dat werkelijkheid en afbeelding zo statisch worden gedefinieerd
° Restant van de primitieve vrees dat een foto een materieel deel is van de gefotografeerde persoon: onze aarzeling een foto van iemand dierbaar te verscheuren of weg te gooien
° ‘Het was net een film’: wanneer andere beschrijvingen tekortschieten om te zeggen dat iets reeël was
° Een werkelijkheidsbesef dat steeds gecompliceerder wordt, schept zijn eigen compensatiedrang en vereenvoudigingen: de meest verslavende daarvan is het fotograferen
° De wereld bezitten in de vorm van beelden betekent dat je opnieuw ervaart hoe irreëel en afstandelijk de realiteit is
° Door de fotografie weten tegenwoordig alle volwassenen precies hoe zijzelf en hun ouders en grootouders er als kinderen uitzagen
° Terwijl oude foto’s onze voorstelling van het verleden opvullen, transformeren foto’s de op dit moment worden gemaakt het heden tot een mentale voorstelling, alsof het al verleden is
° Hoewel de mensen via foto’s een heleboel weten van wat er in de natuur omgaat (kunst, rampen, de schoonheid van de natuur), zijn ze vaak teleurgesteld, of verrast, of onbewogen, wanneer ze het in werkelijkheid zien
° De Chinezen verzetten zich tegen fotografische verminking van de werkelijkheid
° Hún foto’s dragen hun steentje bij aan De Grote Monoloog; onze fotografie is een veelstemmig debat
° In de vorm van fotobeelden krijgen de dingen en gebeurtenissen weer een nieuwe gebruikswaarde en nieuwe betekenissen die uitgaan boven het onderscheid tussen mooi en lelijk, echt en onecht, nuttig en nutteloos, smaakvol en smakeloos
° Door de krachten van de fotografie is ons realiteitsbesef eigenlijk gedeplatoniseerd, want ze hebben het steeds minder aannemelijk gemaakt over onze ervaring na te denken volgens het onderscheid tussen beeld en ding, tussen kopie en origineel…

Een korte bloemlezing citaten
° "Ik werk altijd het liefst in de studio. Die isoleert de mensen van hun omgeving. Ze worden in zekere zin symbolen van zichzelf. Ik heb vaak het gevoel dat mensen bij me komen om gefotografeerd te worden zoals ze naar een dokter zouden gaan of naar een waarzegger: om uit te vinden hoe ze zijn. Ze zijn dus van mij afhankelijk. Ik moet ze erbij halen. Anders valt er niets te fotograferen. Er moet een bepaalde geconcentreerdheid van mij uitgaan zodat ze erbij betrokken raken. Soms wordt die concentratie zo sterk dat we geen geluid meer horen in de studio. De tijd staat stil. We beleven samen een korte, intense intimiteit. Maar het is onverdiend. Het heeft geen verleden… en geen toekomst. En wanneer het poseren is afgelopen — wanneer de foto klaar is — blijft er niets meer over dan de foto… de foto en een zekere verlegenheid. Ze gaan weg… en ik ken hen niet." - Richard Avedon
° "Ik maak foto’s om te ontdekken hoe iets er op de foto uit zal zien." - Garry Winogrand
° "De camera is mijn werktuig. Daarmee geef ik een bestaansreden aan alles om me heen." - André Kertész
° "Met de daguerrotypie zal iedereen in staat zijn zijn portret te laten maken — vroeger was dat alleen weggelegd voor de prominenten; en tegelijk wordt er van alles gedaan om te maken dat we er allemaal hetzelfde uitzien, zodat we maar één portret nodig zullen hebben." - Kierkegaard, 1854

____

2 opmerkingen:

Achille van den Branden zei

Fotografen:

Julia Margaret Cameron
Mathew Brady
Don McCullin
Werner Bischof
Jacob Riis
Edward Steichen
Diane Arbus
Weegee
László Moholy-Nagy
Man Ray
Bragaglia
John Heartfield
Alexander Rodtsjenko
Paul Martin
Arnold Genthe
Atget
Brassaï
Bill Brandt
Adam Clark Vroman
Clarence John Laughlin
Berenice Abbott
Roman Vishniac
Edward Weston
Paul Strand
Minor White
W. Eugene Smith
Lewis Hine
Dorothea Lange
Lennart Nilsson
Harold Edgerton
Alvin Langdon Coburn
Siskind
Frederick Sommer
Oscar Gustav Rejlander
Henry Peach Robinson
Robert Demachy
David Octavius Hill
Elizabeth Barrett


Boeken:

Port of New York - Paul Rosenfeld
Street life in London - John Thomson
American photographs - Walker Evans
The Americans - Robert Frank
Down home - Bob Adelman
The decisive moment - Cartier-Bresson
Wisconsin death trip - Michael Lesy
Het house of the seven gables - Hawthorne
The pencil of nature - Fox Talbot
Malerei, Fotografie, Film - László Moholy-Nagy
Von Material zur Architektur - László Moholy-Nagy
Die Welt ist schön - Albert Renger-Patzsch
Daybooks - Weston
The anatomy of nature - Ansel Adams
Köpfde des Alltags - Helmar Lerski
Pictorial effort in photography - Henry Peach Robinson
The centenary of photography - Valéry
Click : a pictorial history of the photograph - Russell Miller

Anoniem zei

"de Amerikaanse schrijfster draait rondjes, herhaalt zichzelf en bedrijft esoterie" Ik dacht dat het aan mij lag...
Bedankt voor de selectie van haar uitspraken die de moeite waard zijn. Ik was juist van plan daar zelf aan te beginnen, maar spaart mij een heleboel werk. Interessante post!
Jave

Related Posts with Thumbnails