Het raadsel der onontvankelijkheid

Op deReactor stond laatst een recensie van Karel van het Reve's verzameld werk, die volgens mij geen recht deed aan de verdiensten van de schrijver. In het bijzonder stoorde ik me aan een al te vluchtige samenvatting van Het raadsel der onleesbaarheid, de Huizinga-lezing die Van het Reve uitsprak in 1978. Ik nam mijn klavier en schreef een reactie waarin ik dat aankaartte. Dr. Sander Bax, boekbespreker van dienst, schreef inmiddels een uitgebreid weerwoord met, naast een trits domme beschuldigingen, ook veel zinnige tegenargumenten die me dwingen mijn bezwaren tegen de pretenties van de literatuurwetenschap duidelijker te formuleren, iets waar ik Bax erkentelijk voor ben. Dat kost echter tijd. Intussen hieronder de reactie waarmee het allemaal begon.


Dan wordt er eens een noodzakelijk boek besproken op deReactor, gebeurt het op deze manier. Het is triest om te zien hoe de verdiensten van een groot schrijver hier onschadelijk worden gemaakt in een luie recensie, waarbij vooral de zwaar invalide samenvatting van ‘Het raadsel der onleesbaarheid’ mij een doorn in het oog is.

Op het eerste gezicht lijkt de bespreking een toonbeeld van nuance: Van het Reve’s ideeën zijn gedemodeerd maar, ere wie ere toekomt, zijn werk verdient het nog te worden gelezen omwille van zijn stilistische brille en als historisch document. De aandachtige lezer bemerkt echter een rare cesuur in de tekst. Van het Reve’s gezond verstand wordt eerst neergezet als een uitstekend weermiddel tegen naïef idealisme. Past hij diezelfde nuchterheid echter toe op de discipline die zichzelf ‘literatuurwetenschap’ noemt, dan overtuigen zijn argumenten ineens niet meer, en is zijn wereldbeeld ‘rigide’ popperiaans. (Vanaf dat punt hoef je het biootje van de recensent al niet meer aan te klikken om te vermoeden uit welke hoek deze bespreking komt. Waarom zijn mensen zo weinig ontvankelijk voor kritiek op hun beroepsbezigheden?)

Maar de herkomst van de bespreking interesseert me eigenlijk niet. Wel dat de recensent hier met hinkstapsprongen over de argumentatie in ‘Het raadsel der onleesbaarheid’ heengaat, zodat een lezer die niet vertrouwd is met dat essay (dat overigens online te vinden is op dbnl.org, een link ware niet meer dan hoffelijk geweest, kan iedereen voor zichzelf kijken) wordt onthouden waar het eigenlijk over gaat.

Om te beginnen doet meneer Bax het voorkomen of Van het Reve toegankelijk taalgebruik van literatuurwetenschappers alleen maar een plus vindt in het kader van de leesbaarheid en de attractiviteit van de tekst. Maar er is veel meer. Literatuur is vooreerst een van de zeldzame disciplines waarbij de beschouwer zich van hetzelfde medium moet bedienen als de kunstenaar: taal. Dan is het natuurlijk niet verwonderlijk dat mensen weinig fiducie hebben in specialisten die zich onbehoorlijk weten uit te drukken — die dus het medium verminken waar ze zich deskundig in noemen.

Maar goed, dat argument kan je flauw vinden. Wat vhR echter nog meer stoort is dat literatuurwetenschappers door hun boeventaaltje de indruk geven dat ze iets meer ontdekt hebben dan een verstandige leek uit de tekst had kunnen halen. Door moeilijke woorden te gebruiken wordt de indruk gewekt dat literatuurvorsers iets kunnen verklaren, terwijl ze alleen maar banaliteiten overplakken met specialistisch jargon dat weinig aan het begrip toevoegt, ja het begrip eerder vertroebelt. In zijn eigen woorden:

In plaats van nu te zwijgen zolang men over zo’n verschijnsel niet meer kan zeggen dat wat iedere leek al bij zichzelf heeft opgemerkt, probeert men zo’n opmerking te vertalen in geleerde termen die nergens toe dienen dan om de armoede van de eigen vondst, of liever gezegd het ontbreken van enige eigen vondst te maskeren. Heeft men werkelijk iets te zeggen, heeft men werkelijk een ontdekking gedaan, dan treedt die ontdekking markanter naar voren naarmate men hem eenvoudiger, korter, begrijpelijker, simpeler formuleert. Heeft men echter niets te zeggen, heeft men eigenlijk niets ontdekt, doet men eigenlijk niets meer dan open deuren intrappen, dan werkt eenvoud juist schadelijk: in al zijn armoede staat de auteur dan voor ons. En dan krijg je vanzelf die pogingen tot aankleden, het gebruik van een speciaal vocabulair zodat ‘Jan leest een boek en vindt het mooi’ tot een heel lange zin wordt, vol met woorden als ‘realiseren’, ‘woordkunstwerk’, ‘wereld in woorden’, ‘mimesis’, ‘erzählte Zeit’ en ‘beoordelend subject’. Pas als je die woorden terugvertaalt, blijkt het medegedeelde niets of heel weinig om de hakken te hebben. Je begrijpt niet waarom het allemaal zo geestdodend en uitvoerig gezegd moet worden, en je begrijpt trouwens al helemaal niet waarom het überhaupt gezegd moet worden, tot de oplossing van welk probleem die uitvoerige en geestdodende uiteenzettingen bijdragen.

En neen, ook vandaag nog, zeker in Vlaanderen, zijn er literatuurwetenschappers die op deze manier artikels volschrijven.

Hiermee komen we mijns inziens bij de kern van ‘Het raadsel der onleesbaarheid’: de onwetenschappelijkheid van wat zich tot op vandaag (tiens, Van het Reve historisch?) literatuurwetenschap blijft noemen. Want, meneer Bax heeft gelijk, geen enkele wetenschap staat of valt met de stijl waarin de onderzoeksresultaten worden opgeschreven.

Wél staat of valt ze met de striktheid en de ondubbelzinnigheid van die onderzoeksresultaten. Elke wetenschap die naam waardig is in staat dingen te verklaren, of op zijn minst de werking van iets zo nauwkeurig te beschrijven dat er op basis daarvan voorspellingen mogelijk zijn. De literatuurwetenschap nu laat dat na. Ze lijkt wel pogingen te doen dingen te verklaren, maar blijft alleen maar steken in beschrijvingen. Beschrijvingen achteráf. Van het Reve over onze Sötemann, schrijver van een studie over Max Havelaar:

De schrijver vertelt ons hoe het boek onderweg steeds van karakter verandert, hoe Dekker er alles wat hij in Brussel toevallig bij de hand had in smeet: slechte jeugdverzen, de Japanse steenhouwer, een catalogus van het pak van Sjaalman, een betoog van Droogstoppel over poëzie, een betoog van Havelaar over beeldende kunst, toespraak tot de hoofden van Lebak, plattegrond van een Indisch huis… Sötemann lijkt zonder meer aan te nemen dat als de Havelaar een prachtig boek is — en dat denkt hij geloof ik toch wel, al laat hij het nergens merken — dat dat dan komt door die merkwaardige, rommelige, verwarde, bizarre structuur. Maar hoe die structuur samenhangt met het effect dat de Havelaar op de lezer heeft, hoe die samenhangt met de onmiskenbare, zeer grote kwaliteit van het boek — dat vertelt hij ons niet. Hij komt bijvoorbeeld niet op het idee — en als hij wel op dat idee gekomen was, zou zijn boek althans één originele gedachte hebben bevat — dat de Havelaar wel eens zo goed zou kunnen zijn ondanks die verwarde structuur, of dat de door hem beschreven structuur wel eens even weinig met het effect van het boek op de lezer te maken zou kunnen hebben als de kleur van spaken en velgen op de rijkwaliteiten van een fiets.

De formele kenmerken van literatuur die letterkundige vorsers lijken aan te dragen om de kwaliteit van een werk te verklaren, verklaren juist niets, omdat diezelfde kenmerken voorkomen in middelmatige en slechte boeken. Bovendien zijn formele trucjes in wezen zo oud als de straat, en genieten ervaren lezers daar ook van zónder dat een specialist hen op die open deuren moet wijzen. Van het Reve geeft nog een voorbeeld, uit de dichtkunst:

Leopold begint een bekend gedicht met de regel ‘Om mijn oud woonhuis peppels staan’. Drie dingen springen bij deze regel direct in het oog: de regel wijkt af van het gewone taalgebruik doordat de dichter ‘oud woonhuis’ zegt in plaats van bijvoorbeeld ‘huis waar ik vroeger gewoond heb’, ‘peppels’ voor ‘populieren’ en ‘peppels staan’ voor het correcte ‘staan peppels’. Deze kunstgrepen zijn zo oud als de literatuur zelve en werden driehonderd jaar voor Christus al door Aristoteles met duidelijke voorbeelden beschreven. En ze komen ontzettend vaak voor, zowel bij goede als bij slechte dichters. Maar dat neemt niet weg dat de gemiddelde neerlandicus meent iets ontzettend interessants te hebben opgemerkt als hij deze dingen ter sprake brengt.

Op dezelfde manier bekritiseert vhR dan de tic van literatuurbeschouwers om zich meester te maken van alle mogelijke vormen van symboliek in een boek. Alsof je symboliek ook niet tegenkomt in slechte boeken, en alsof symboliek ook niet evengoed een vulgaire kunstgreep kan zijn om platitudes aan de man te brengen.

Het principe van de ‘falsifieerbaarheid’ van Popper, dat in de exacte wetenschappen een belangrijk fundament is, komt nu inderdaad duidelijk aan de horizon piepen. Wanneer ook maar één iemand een tegenvoorbeeld kan aanwijzen van een theorie, zo luidt dat principe, dan vervalt die theorie natuurlijk onmiddellijk. Maar in de literatuurwetenschap doet men in zo’n geval vrolijk alsof de neus bloedt.

Samengevat: er is zoiets als een literaire criticus, die zijn (voor)oordelen aannemelijk probeert te maken in een recensie. En er is zoiets als een literatuurhistoricus, die een boek in zijn maatschappelijke en literaire context plaatst — nuttige arbeid, uiteraard, maar (cruciaal!) niets wat een gewone historicus met zijn opleiding niet zou kunnen doen. Er is echter niet iets als een literatuur’wetenschapper’. Het volstaat immers niet dat een vorser de beste bedoelingen heeft, en de nodige ernst aan de dag legt, en nauwkeurig naar bewijsplaatsen in het boek verwijst, om zijn arbeid voor wetenschappelijk te mogen laten doorgaan.

Kunnen we dan niets zinnigs zeggen over boeken? Natuurlijk kunnen we dat. Het punt is echter dat het instrumentarium van de literatuurwetenschap haar beoefenaars niet systematisch tot zinvoller uitspraken doet komen dan niet-ingewijden. Dat hoeft niet eens te verbazen. Veel zaken die een roman waardevol kunnen maken, liggen sowieso al buiten het gezichtsveld van de literatuurwetenschappen. Of een realistisch bedoelde roman werkelijk natuurgetrouw is in de situaties en de mensen die ze beschrijft, daar helpt bijvoorbeeld geen enkele literaire opleiding tegen. Om dat in te schatten is er veel kennis nodig, kennis opgedaan in het ‘echte’ leven.

Daarom is een Theodore Dalrymple, om maar één iemand te noemen, een veel interessantere criticus dan de meeste broodlezers. Niet toevallig was hij arts van beroep, iemand met veel praktische kennis, opgedaan in de gevangenis en in de Engelse achterstandswijken. Vergelijk zijn essays met de zoveelste beschouwing waarin een salongeleerde zegt dat een verhaal niet altijd waar gebeurd is, wijst op alliteraties, of een boek situeert in de literaire traditie (in plaats van in de werkelijkheid), en je weet het wel.

Toch blijft de kaste van literatuurwetenschappers goed gedijen en stelt niemand zich die leerstoelen nog in vraag. Kan ook niet anders, zo voorspelde de o zo obsolete Karel van het Reve aan het slot van zijn betoog. "Het is quasi onmogelijk om een heel vak, hoe schamel ook, weer weg te krijgen als het eenmaal maatschappelijk vaste voet heeft gevat."

Soms denk ik: wat voor koddige stielen zijn dat eigenlijk, criticus en hoogleraar literatuur? Iemand besteedt een of meerdere jaren van zijn leven aan het schrijven van een boek, daarbij productieve tijd en financiële middelen opofferend, om daar na publicatie heel weinig in return voor te krijgen. Terzelfdertijd buigt een criticus, min of meer in vaste loondienst, zich over datzelfde boek om het in een paar namiddagen te beoordelen. En dan heb je nog de professoren op de achtergrond, met aardig honorarium, die vanuit een comfortabel overzicht al die nijvere scribenten bestuderen. Waarbij bestuderen, zoals hierboven hopelijk afdoende wordt uitgelegd, voornamelijk betekent: beschrijven.

Hoe langer je daarover nadenkt, hoe duidelijker dit het ontwerp is voor een satire die Swift nooit geschreven heeft.

[Wie geïnteresseerd is in seriéuze kritiek over Popper en zijn falsificatiecriterum, kan o.a. terecht bij Jaap van Heerden in Schrikbewind der verzinsels. Voor doordachtere kritiek op de Huizinga-lezing, zie het stuk van Hans van den Bergh in het liber amicorum Uren met Karel van het Reve.]

____