De vergankelijkheid - Midas Dekkers

Ik ben me zeer bewust van mijn sterfelijkheid. Sinds mijn vijftiende denk ik zowat elke dag aan de dood, en ik mediteer regelmatig over wat ik nog wil met mijn leven. Dat getob neemt zelfs de vorm aan van gedetailleerde meerjarenplanning. Ook mijn weblogs moet je zien als een manier om zo zorgvuldig mogelijk mijn tijd te benutten. Ze brengen in kaart wat geweest is. In mijn hoofd zit dan het chaotische negatief van dat overzicht: alles wat nog moet gebeuren.

Hoewel, moet gebeuren? Er moet niet zoveel. Althans, het hoeft niet per se nu, of in een bepaalde volgorde. Omdat mijn hartstocht zich voornamelijk beperkt tot lezen, speelt mijn bestaan zich méér in de luwte af dan dat van een doorsnee dertiger. Wat men traditioneel onder 'carrière maken' verstaat, interesseert me niet. De job die ik heb doet het slecht tijdens borrelpraatjes, heeft nauwelijks maatschappelijk aanzien en biedt ook geen begerig makende doorgroeimogelijkheden. Maar hij brengt me net voldoende geld, en wat echt kostbaar is: vrije tijd.

Lezers hebben het maar makkelijk. Midas Dekkers begint De vergankelijkheid met de voorstelling die mensen maken van hun levensloop. In de Middeleeuwen leek het leven op het rad van fortuin: you win some, you lose some. Tegenwoordig, met betere medische zorgen, heeft het leven eerder de vorm van een piramide (bergop en bergaf) of een trap (alsmaar stijgen en dan plots Magere Hein die je van de bovenste sport schopt).

Waar ik naartoe wou: voor lezers is het leven één grote galatrap. Een fanatieke sporter is uiterlijk op zijn veertigste helemaal klaar met zijn grootste levensvervulling. Lezers kunnen, tenzij het noodlot hen met blindheid slaat, een leven lang lezen, en worden dus alleen maar beter, wijzer, scherper. Als dementie uitblijft, is er maar één deadline, en dat is de dood zelf.

Mijn eigen lezen vertoont sowieso weinig evolutie of chronologie. Het is niet zo dat ik me verdiep in één onderwerp, en overschakel naar een ander onderwerp als mijn kennis over het eerste niet meer toeneemt. Het is omgekeerd. Mijn interesses zijn zo breed dat ik per interesse nauwelijks vooruit lijk te komen. Waar ik nu over lees, daar lees ik al vijftien jaar over. Mijn leven stel ik me dan ook voor als een langzame opwaartse spiraal. Ik draai in kringetjes, maar kruip, na elke omwenteling rond een afwezige kern, toch ook een beetje naar boven.

Alleen daarom al las ik De vergankelijkheid met evenveel luim als Dekkers het boek schreef. Zijn monomane boek draait rond fysiek verval, en dat schrikt me helemaal niet af. Zeker, ik voelde me door mijn lichaam verraden, toen mijn huid op mijn vijfentwintigste al een ietsje slapper werd, en goed, ik verdisconteer nu al in mijn budget dat mijn voorste tanden er binnen een jaar of tien uit moeten, wegens half opgelost in suiker. Maar dat soort verval zal me niet afhouden van mijn liefste bezigheden.

Ik lieg. Ik stel het te rooskleurig voor. Lezen is wel degelijk onderhevig aan evolutie. Hoe meer boeken je leest, hoe kleiner de kans dat je verrast wordt. Ervaring kan heel makkelijk omslaan in gevoelloosheid. En er speelt nog iets anders. Voor wie veel leest, lijkt ook het leven zich soms in fast forward af te spelen. Dan komt er ineens teveel voorbij, aan een te hoge snelheid. Kennis en onverwerkte kennis leiden dan tot een soort ouwemannenmelancholie die niet bij mijn jonge lichaam past.

Soit. Bij De vergankelijkheid was er enkel dankbaarheid voor zo'n prettig boek. Midas Dekkers kende ik alleen als mediafiguur, maar het woord hanteert hij bij nader inzien even vilein en virtuoos in geschrifte als op televisie. En als een oorspronkelijke blik en een tekst die blijft verrassen criteria zijn voor een goed boek — en dat behoren ze te zijn bij non-fictie — dan is Dekkers een schrijver van internationale klasse. En kijk, na een inspectie op Amazon blijkt zijn werk inderdaad vertaald.

Midas is goed op dreef in De vergankelijkheid. Het lijkt alsof hij met dit boek in zijn eentje een tegengewicht wil bieden voor twee moderne obsessies: de eeuwige jeugd en het eeuwige leven. Draai die twee om en je krijgt de grote taboes: ouderdom en zichtbaar verval. Terwijl we aftakeling proberen te camoufleren toont Dekkers met honderd en één voorbeelden aan dat verval juist de norm is in de natuur, en dat er niets tegen te beginnen valt. "De vergankelijkheid is onverwoestbaar." Met zichtbaar plezier zoekt hij vervolgens naar de meest plastische beschrijving van die degeneratie. Onze opperhuid is dood, schrijft Dekkers dan. Make-up is dus weinig meer dan "het beschilderen van perkament".

Niet iedereen is gediend van duidelijke taal. The way of all flesh : a celebration of decay heet dit boek in het Engels, en het loont de moeite om de buitenlandse recensies te lezen. Sommige Angelsaksische besprekers stoorden zich aan de dwangmatigheid waarmee Dekkers wil shockeren. Eentje had moeite met zijn kale wereldbeschouwing. Kon deze Nederlander echt geen verheffender boek schrijven? Met een iets dikkere idealistische fond? Met überhaupt een fundament, waarop je kan bouwen? Dat soort recensenten mist het punt van de materialist Dekkers:

Dat we zo kwaad worden bij het breken van planten of het uiteenvallen van boeken komt doordat we met de neus worden gedrukt op de essentie van het leven: de wetenschap dat met het vergaan van het lichaam ook de geest verloren gaat. Kerken proberen dit te verhelpen met geloof, biologen met voortplanting.

Midas Dekkers bestrijdt sentimentaliteit en doet dat met humor. Een humor waar toch ook de rust uit spreekt van een bioloog die door zijn vorming zicht kreeg op de betrekkelijkheid van het leven.

Overigens ziet Dekkers die sentimentaliteit ook bij natuurbeschermers en kunstrestauratoren. Schilderijen moeten niet in hun oorspronkelijke staat hersteld worden, dat is een vorm van vervalsen. Gebouwen dienen niet opgelapt, de geschiedenis die ze zo vertellen is waardevol. En laat dat landschap maar lekker verwilderen, dat is de natuur die haar gang gaat. Dieren? Dieren genoeg. Staakt het overspannen actievoeren. Beesten sterven nu eenmaal uit en maken plaats voor nieuwe. Dat heet evolutie.

En het ‘hebt eerbied voor al wat leeft’ staat op losse schroeven met behulp van één willekeurig voorbeeld: de lintworm. En anders het aidsvirus wel.

De vergankelijkheid komt met vele, subliem gekozen foto's en een onverrompelende (en toch onvolledige) bibliografie. Het boek blijft onvoorspelbaar tot het eind. Elke andere bladzijde serveert Dekkers een nieuwe dwarse bedenking. Zie de wegwijzers die ik hieronder heb uitgezet.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder

Midas Dekkers, De vergankelijkheid
256 p.
Uitgeverij Contact, 1997


Afgedankte B-52's, op een vliegtuigkerkhof in Arizona; foto via Wikipedia (niet opgenomen in het boek).


DE LEVENSTRAP

Polair wereldbeeld, lichaam en ziel, 7
Mensen zien het leven als een ladder, 7
Pikorde om rust te bewaren in de groep, 8
Geen carrières zonder biologische rangorde, 8
Kennis vergaren door ouder worden, 8
In de middeleeuwen het leven als rad, 10
Verwantschap tussen kind en bejaarde, 10
Indelingen in tienen, zevenen, vieren, 12
Ontkenning van de ouderdom, 14
Dieren hebben niet zo’n last van ouderdom, 15
Verwrongen levenstrap bij dieren, 16
Het larvenstadium van de mens, 19
De mens is een aap met veel jeugdkenmerken, 22
Verouderen doe je het meest wanneer je jong bent, 23
Uitsterven verhoogt je status, 24
De laatste olifant: het verdwijnen van een bouwplan, 25
Voorspelbare vergrijzing, 26
Geen vooruitgang of achteruitgang, alleen ‘gang’, 27


DE ROMANTISCHE RUÏNE

Niets mag rustig aan zijn einde komen, 30
Restauratie is vergeefs, 30
De ingewanden worden zichtbaar, 32
Het ruïnegevoel, 33
Reisjes langs de Rijn, 34
Harmonie tussen natuur en cultuur, 36
Gedächtniskirche in Berlijn, 39
Ruinenwert-theorie van Speer, 39
Dierentuindieren als ruïnes van hun soort, 41
Muurflora, 42
Rotte delicatessen, 45
Hollandse nationale vis is rot, 46
Wij aaseters, 48
Kaas als rotte melk, wijn als rot druivensap, 49
Vers fruit, 50
Grens tussen rijp en rot wordt cultureel bepaald, 50
Grens tussen rommel en antiek evenzo, 51
Genieten van andermans aftakeling, 52
Alles wordt weggerestaureerd, 55


DE GROTE VERBROKKELING

Heelheid is een uitzonderlijke toestand, 57
Eenmaal iets is opgedolven, kan de tand des tijds erbij, 59
Vaak is het lelijkste overgebleven, 59
Weggooien is de taak van conservatoren, 59
Wij, hoeders van het verleden?, 60
Stilstand is achteruitgang, 60
Water als boosdoener, 61
Zure regen, 64
Water en zuurstof vreten samen de wereld op, 66
Luchtvochtigheid en schimmel, 69
Paddestoelen, 71
Boekenwurmen, 72
Informatiedragers van de twintigste eeuw, 73
Eenmaal gekookt zijn de cellen van plant en dier weerloos, 73
Veenlijken, 76
Zichtbare slijtage: roos, tanden, 77
Zichtbare slijtage: huid, haar, 79
Celreparatie, 80
Aftakeling van de mens, 81


ZO GOED ALS NIEUW

Natuurbescherming, 88
Maagdelijkheid, 89
Authenticiteit is een relatief nieuw begrip, 91
Gerestaureerde schilderingen, 93
Een poes oordeelt met zijn neus, 96
Cosmetica: opschilderen van perkament, 97
Plastische chirurgie is omgekeerde geneeskunde, 100
Lijnen is: jezelf cremeren, 102
Tweezijdige symmetrie, 103
Bril: prothese als modeartikel, 104
Regeneratie: hoe primitiever het organisme: hoe beter het lukt, 106
Wat als de functie van gebouwen verandert?, 108
Replica’s staan niet hoog aangeschreven, 111


OUD ZAAD

Ontdekking van de menselijke zaadcel, 116
We waden door een zwerm van sperma, 118
Cf. kans op ontrouw, 118
Overeenkomsten tussen puberteit en overgang, 122
Afname van vleselijke lusten bij oude mensen, 124
Voordelen van castratie, 127
De dood door liefde, 128
Mannelijkheid is een aangeboren ziekte, 129


DE TAND DES TIJDS

Monden zijn de pest voor tanden, 135
Ziekelijke belangstelling voor leeftijden, 136
Lyell en Hutton: het heden is de sleutel tot het verleden, 139
De tijd is geen pijl en geen cirkel, maar een spiraal, 142
Hoofdwetten van de thermodynamica, 145
Van meer orde naar minder orde, 147
Statistische kans om te sterven, 149
De levensfilm bij grotere en kleinere dieren, 152
Een samenraapsel van oude en nieuwe onderdelen, 157


STOF EN AS

Ontbinding, 159
La faune des cadavres, 162
Bacterieën, 164
Begraven, 168
Wederkeren tot stof, 173


SOUVENIRS

Je geheugen opfrissen doe je met je neus, 179
Ogen zijn kille zintuigen en verzamelen alleen inlichtingen, 181
Aan souvenirs moet een luchtje aanzitten, 182
Ons lichaam zit vol souvenirs, 185
In je lichaam is je afstamming en ook je levensloop terug te vinden, 188
Musea: het gemeenschappelijk geheugen van de mensheid, 189
Levende fossielen, 196
Bacteriologie, 198
Menselijke herinneringen en dieren die niet omzien, 199


HET EEUWIGE LEVEN

Vaak is vergankelijkheid te verkiezen boven duurzaamheid, 205
Mummificatie, 207
Oud worden én jong blijven, 211
Anders eten helpt niet, 213
Sysifus goes physical, 214
Schuldgevoel, 215
Langer leven dankzij de loodgieter, 216
Planten stekken en de dood tarten, 219
Frozen zoo, 222
Overlevingsstrategieën: keuzes maken, 223
De Struldbruggs, 224


VERVAL OF VERVULLING?

De natuur ontwaakt, 229
Mensen zijn geen oogsters, geen maaiers, maar zaaiers, 232
De geschiedenis van de ouderdom, 234
Ook veel niet-westerse samenlevingen gaan slecht met hun bejaarden om, 238
Ervaring als last, 241
Eerbiedwaardigheid, 243

____