Dat oude Europa - Kees Fens

Dat oude Europa las ik drie jaar geleden, met groot plezier. In mijn notities van toen zie ik dat ik weinig citaten uit het boek heb overgenomen, wat aangeeft dat de kwaliteit van Fens eerder ligt in de algemene leesbaarheid van zijn essays, dan in originele of ferme uitspraken. Terugblikkend schrik ik van de inhoudstafel. Al die dode witte roomse mannen. Ik hoop dat ik het wereldverzakende van Fens' keuzes inmiddels wat ben ontgroeid.

Oorspronkelijk schreef Kees Fens louter boekbesprekingen voor de Volkskrant. In de loop van eenentwintig jaar groeiden die bijdragen uit tot kleine essays, die een boek hoogstens als aanleiding hadden. Dat oude Europa is een tweede keuze uit die 'maandagstukken'. Het eerste deel verscheen in 1994, als Leermeesters — de beschouwingen over Origines, Augustinus, Johannes van het Kruis, Baltasar Gracián, Cellini en Leo Spitzer die ook al in dat boek stonden, werden hier zonder veel boe of ba opnieuw opgenomen.

Aantrekkelijk voor mij is het referentiekader van Fens, dat voornamelijk een verbreding en verdieping betekent van de schrijvers die ik in de humaniora gezien heb: de antieken, de humanisten, en de vroegmodernen en modernen uit de grote Europese cultuurtalen: Engels, Frans, Duits, Italiaans, Spaans. Mij onvoldoende bekend en daarom exotisch, ondanks twaalf jaar op katholieke scholen, is wat Fens ook hier weer over de kerkvaders ten berde brengt.

Fens wil samenhouden wat waardevol is. Niet toevallig schrijft hij een bevlogen stuk over All there is to know, een bloemlezing uit de legendarische elfde druk van de Britannica, "de laatste encyclopedie in de geest van Diderot, die ervan uitgaat dat informatie alleen in het geheugen blijft wanneer ze lichtelijk gekleurd is door een vooroordeel". In het openingsessay toont Fens zich bedroefd dat de Europese unie de facto een economische unie is, terwijl het fundament toch onze gemeenschappelijke cultuurgeschiedenis is.

In de woorden van Jaap Oversteegen: mijn wereld ligt tussen Ierland en Konstantinopel. Mijn tijd is die van haar geschiedenis. De keuze van de boeken kan het uitwijzen. ‘Dat oude Europa’ — de roemvolle benaming is vanuit Amerika een schimpscheut geworden. Om de trots op die wereld, die de mijne is, heb ik dit boek deze titel gegeven.

Storend is dat Fens vooral het platoons-christelijke geestesleven als de belangrijkste wortel ziet van Europa, waar dat voor mij amorele grootheden zijn als het Romeinse recht en bestuur, de erfenis van de Verlichting en de verworvenheden van de wetenschappelijke revolutie. Het stuk over hoe de wetenschap aankijkt tegen de zondvloed (volgens gelovigen strandde Noach 4300 jaar geleden op de berg Ararat met zijn ark) is typerend braaf.

Dat oude Europa is duidelijk ook een pleidooi voor de schriftcultuur oude stijl. Fens voelt zich thuis bij gecanoniseerde schrijvers en in zichzelfgekeerde genres (autobiografie, brieven en dagboeken). Hij recenseert studies van boeken over andere boeken, in plaats van getuigenis af te leggen over zijn eigen leeservaring. Hij schrijft over de humanisten ('Lezen, leren en veroveren'), kloosters en boekateliers ('Demonstraties uit de handschriftenkamer') en het scholastieke denken ('De schitterende droomwereld van het denken').

Toppunt is wel de beschouwing over de historie van de Engelse kloosters onder Hendrik VIII. Al ontroert zo'n stuk me dan weer, omdat het zo volstrekt onmodieus is, en zo volstrekt verstoken van straatrumoer.

Dat betekent niet dat Kees Fens voor één gat te vangen is. Fens, een van de boegbeelden van Merlyn, was een katholiek, terwijl je een literatuuropvatting die zich uitsluitend baseert op de tekst en de structuur daarvan, eerder zou associëren met protestantse bijbelvastheid of de joodse exegetische traditie. Uit het aantal levendige portretten in Dat oude Europa spreekt juist grote interesse voor de mens achter de schrijver. Boswell en Johnson worden opgevoerd, waarbij de voorbeeldigheid van een biografie een geseculariseerde vorm van een christelijke traditie wordt genoemd: een beschreven leven dient ter navolging of afschrikking.

(Gebaseerd op notities van 31 augustus 2006.)

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

> meer Fens op Achille: Leermeesters en In het voorbijgaan
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder

Kees Fens, Dat oude Europa : nieuwe keuze uit de maandagstukken
259 p.
Uitgeverij Querido, 2004


Uit de inhoud:

'De besloten vennootschap van de kritiek': over Leo Spitzer.

'De stilte tussen de woorden werd steeds belangrijker': over Carmiggelt

'Veelzijdig, beminnelijk en onontwijkbaar' en 'De metafoor als hoogste geloofsuiting': over Augustinus

'Dichter van onbereikbaar geworden poëzie' : over Johannes van het Kruis

'Op een zondag in september': over Nescio

'De dominee, het dagboek en de dood': over het dagboek van de Engelse dominee James Woodforde

'De duivelse duifheid van Baltasar Gracián': over Handorakel en kunst van de voorzichtigheid

'Het grootste beeldhouwwerk uit de geschiedenis': over Benvenuto Cellini

'De meest gesublimeere vorm van roddel': over het dagboek van Pepys en de bibliotheek van zijn vriend John Evelyn, plus de grootste Nederlandse boekenverzamelaar uit de zeventiende eeuw Adriaan Pauw

'De allerkleinste geloofsbrief': over notenapparaten

'Schoppen tegen het lijk van Wilde': over de bekering van Alfred Douglas tot het katholicisme en het afvallen van Oscar Wilde

'Vaderland in de verte': over Griekenland, gezien door negentiende-eeuwse West-Europeanen

'De kunstenaar als meerling en dus een eenling': over Kurt Schwitters

'De kijkoperaties van de negentiende eeuw': over het beroep van geschiedschrijver

'De bloedstelpende poëzie van Lucebert': over Lucebert

'Leven en schrijven uit de Sorgue': over Petrarca als brievenschrijver

____