Uit de feedreader [2]

Elke laatste dag van de maand het beste uit de feedreader van Achille van den Branden. Een uitvoerige collectie links die ik overal bij de hand wil hebben, zonder dat speciaal naar originaliteit gestreefd wordt. Spielerei en achtergrondartikels broederlijk onder elkaar; zoals ik het graag heb.

> Secondhand wonderland: the world of the used book

> The internet and its discontents — essay by Michael Pastore

> The reign of thuggery - The current crisis in Zimbabwe

> Topologies by Edgar Martins [fotografie]

> Traditional architecture - Roger Scruton

> Music and the internet

> Iran: The threat

> The familiar image of Giacomo Casanova as a libertine and sexual adventurer is due to undergo a revision

> The cosmic drama, as seen from a vantage in space

> Who killed science fiction? - Earl Kemp

> The myth of multitasking

> Stopping Google

> The best rock music critics

> Zadie Smith on 'Franz Kafka: A Biographical Essay' by Louis Begley

> Nobody's a critic

> A.S. Byatt on Euro 2008

> The new generation of Argentine writers

> Why do we remain so fascinated by the memoir?

> The life of Norman Lewis

> What does it mean to be human?

> Maugham's criteria for what constitutes a good novel

> The neuroscience of illusion

> The big list of bookish social networks

> Melville House's 'Art of the Novella' series

> Are book reviewers out of print?

> What's the optimal number of book reviews?

> Wordspy - subject index

> The best science book ever written?

> Feminism and literary criticism

> Article length online versus on paper

> Why paper is eternal [.pdf]

> Michael Dirda on 'The delighted states'

> The Sports Illustrated Swimsuit issue - An intellectual history

> The man behind Woody Allen

> How to nap

> Why I hate second-hand books

> How the mind works [7 book reviews]

> The problem with using scientists' words to support religious beliefs

> Paul Otlet - L'homme qui voulait classer le monde

> Paul Otlet [in The New York Times]

> The Mike Wallace interviews

> The battle of the book: the research library today

> Muzieklijstjes.nl

> A blog about pens

> The art of sharpening pencils

> IGI illustrator PJ Lynch takes us step-by-step through the creation of the cover of his latest book

> Czech book covers of the 1920s and 1930s

> 100 musical accompaniments to 100 worldwide wetspots

> The literary and political catholicism of Graham Greene and Evelyn Waugh

> Merlyn op dbnl.nl

> Web 2.0 as an active alternative to passive traditional media

> Two interviews with Raymond Carver

> Citaten uit het werk van Koen Peeters

> J.G. Ballard talks to James Campbell

> Can a night owl become a morning person?

> The strange allure of making your own fonts

> The origins of CAPTCHA

> The best soccer web sites and books to read during the Euro 2008 tournament

> What the Olympics reveal, and conceal, about China

> 5 ways to spot a fake photo

> 'The happening': a spoiler-laden list of its most laughably terrible parts

> A fawning, self-conscious encounter with Scarlett Johansson

> Becoming immortal

> Writers recommend the perfect literary travelling companions

> Eight writers reflect on the very special man in their life [fathers]

> What drives 'real' authors to ghostwrite bestsellers?

> Kafka imagining 'Amerika'

> The literary estate uses the letter of copyright to disadvantage the scholarly work of editors

> The library at night - Alberto Manguel [excerpts]

> Technological determinism makes you stupid (not Google)

> Lives of the naturalists

> How we read online

> Interview met Paul Verhaeghen [The Book Depository]

> What's wrong with the world - G.K. Chesterton

> The ultimate literary portrait - review of Boswell's painterly masterpiece

> Nearing 90 - by William Maxwell

> 125 sarcastic quotes

> Where to get the latest and greatest design books

> 10 free web-based alternatives to photoshop

> Ischa Meijers radio interviews digitaal beschikbaar

> Theory: elegant and insightful [Amazon Listmania]

> Forgotten photography [Amazon Listmania]

> Industrial archaeology and urban exploration [Amazon Listmania]

> Modern ruins [Amazon Listmania]

> Hypergrafie : L’impérieuse contrainte à écrire

> Nicholson Baker on his advanced Wikipedia dependency

> Interview met 'book artist' Nicholas Jones

> BBC topics [portal]

> People reading [art exhibit]

> Amélie Nothomb at The complete review

> Life: a user’s manual - Georges Perec [review]

> The history of eBay

> Library photographs by Candida Höfer

> The book art of Robert The, Cara Barer, and Jacqueline Rush Lee

> Barbara Krasner-Khait checks out the history of the library

> Why so little science fiction rises to the standards of literary fiction

> 100 useful niche search engines you've never heard of

> The hidden Hitchens

> Enjoying popular culture is necessarily a social experience

> Austrian literature - Eurozine

> Hungarian literature - Eurozine

> 100 SF/F books to read before you die

> Does the Google generation lack the independence of thought?

> Vanity Fair's Proust questionnaire

> Writers' rooms: Roald Dahl

> Google, digitization and archives: despatches from if:book

> Kimbooktu's books on books in Dutch [librarything]

> 'Metropolis' : the mother of the science fiction film genre

> Book decor: specializing in designer leather-bound books

> Obits Kees Fens - verzameld door De papieren man

> The data deluge makes the scientific method obsolete

> Before you write a memoir, make sure your life hasn't already been lived

> Why don't we want independent writers?

> The history of the semicolon

> Should we care about book reviews?

> The rise of fan fiction and comic book culture

> Scott Hamilton watched and reviewed 100 movies in 100 days

> The future of copyright

> The Library of America series

> Get ready to rethink what it means to be green

> Explaining movements in popular music

> Why are believers and atheists still bickering?

> Parents watching over their tech-obsessed teenagers

> The future of the environment

> The dark side of literacy

> British doctors prescribe "bibliotherapy" for the stressed-out and depressed

> John Banville on Georges Simenon

> Weblogs: a history and perspective [written in september 2000]

> Staying smart in dumbed-down times

> Found in books

> The wisdom of engineers

> The journalism of Karl Kraus

> The ethics of climate change

> Why are some people smarter than others?

> The frontal assault on religion by Richard Dawkins

> 100 best characters in fiction since 1900

> Portret van Martin Bril [Vrij Nederland, 2006]

> The elusive master of allusion [on Ezra Pound]

> Persephone Books reprints forgotten classics by twentieth-century (mostly women) writers

> The story of the kamasutra

> The work of H. H. Munro

> Afghanistan's hidden antiquities

> How to unleash your creativity

> The charges levelled against games are based on an outdated understanding of what gamers do when they sit down to play

> The question of global warming - Freeman Dyson

> Fiction and political fact

> Most texts which accompany contemporary art production are so twisted and woolly that they could easily pass for self-parody

> A history of histories

> The man who invented Borges

> Writing the 'quintessential' book review

> Why NATO troops can't deliver peace in Afghanistan

> The Book Review asked a handful of writers to recommend books for the presidential candidates

> This year’s travel books [NY Times]

> The book collection that devoured my life - Luc Sante

> Favorite books of 2007 - Alberto Manguel [.pdf]

> Where is the great literature of the 70s?

> Booksellers' selections for summer afternoons

> Writers pick their favorite obscure books

> Reading jumbo lit [vuistdikke boeken]

> A glossary of rhetorical terms, with examples

> The Atlantic Monthly has helpfully indexed literary interviews from its archives

____

Styleboost

Ever since first launched in January 2001, Styleboost has been all about showcasing the most beautiful sites on the web.

> http://styleboost.com

____

The art of the title sequence

A blog highlighting good movie title sequences. Zeker doorklikken.

> http://www.artofthetitle.com/

[via]

____

Hearts of gold - Clive Sinclair

Op internet is nauwelijks iets substantieels te vinden over de Engelse auteur Clive Sinclair (°1948), laat staan over deze bundel. Alsof niemand ooit enthousiast is geworden over een van zijn boeken.

Van de verhalen uit Hearts of gold, hoewel bekroond met de Somerset Maugham Award 1981, deugt er alvast niet een, vind ook ik.

Een handige test die snel indicatie geeft in die richting, is om na te gaan of je uit de gedragingen of beweringen van personages in verhalen met een realistische setting kunt opmaken of ze daadwerkelijk een geloofwaardig verleden hebben. Dan wel of het om ik-figuren gaat die redelijk schimmig zijn gelaten, en dus ideale vehikels zijn voor een auteur om het op een (al dan niet rijkgeschakeerd) geleuter te zetten.

Sinclair is een auteur uit het tweede kamp. Ik kon niet in zijn scheppingen geloven. Terwijl hij ze wel degelijk met levensgrote besognes opzadelt. Vooral in de eerste helft van de bundel lijkt het dragen van de joodse identiteit een slopende, voltijdse bezigheid voor de hoofdpersonages. Ze voeren echter weinig uit in het heden dat kan boeien, terwijl hun beladen achtergrond als een opzichtige broche blijft hangen in het midden van elk verhaal. Bij het verslag van een voetbalmatch recupereert Sinclair bijvoorbeeld gretig het antisemitisme van de supporters.

Dat Sinclair in se weinig te vertellen heeft blijkt ook uit zijn flirts met het magisch-realisme en de literatuurgeschiedenis (een verhaal opent met "Call me Schlemiel."). Hearts of gold bevat ook een serie persiflages op het detective-genre, en veel uitgesmeerde seks.

Dit dialoogje vat een en ander samen.

"“Spinoza.”
“Spermatozoa.”
“Kant.”
“Cunt.”"

Penneprobeersels van Philip Roth die te lang in de zon hebben gelegen.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

Clive Sinclair, Hearts of gold
147 p.
Uitgeverij Penguin, 1983
Oorspr. (1979)
____

Mijn rol in de film - John Irving

Cinema doet me praktisch niets. In een ver verleden heb ik weleens een inhaalbeweging gemaakt en wat canonprenten bekeken, maar ik herinner me weinig ontroering. Films zijn me te traag of juist niet traag genoeg. De indruk bestaat dat ze vatbaarder zijn voor clichés dan romans. Films maken is een groepsgebeuren en dat brengt vast een zekere afplatting met zich mee. Of misschien stoor ik me minder vlug aan gemeenplaatsen in woord dan in beeld. Kan ook.

Bovenal vind ik de meeste films criant oppervlakkig. Voorspelbare verhaallijnen. Gebabbel dat gebabbel blijft. Makkelijke plaatjes. Dat laatste is gek, want op fotografie ben ik dan wel weer dol. Maar in de bioscoop heb ik het gevoel voortdurend te moeten zeven om nog iets van waarde over te houden.

Eigenlijk is het nog erger met me gesteld, en wantrouw ik iedereen die zowat elke week bivakkeert in de filmzalen. Filmrecensenten nog het meest.

Eerlijk is eerlijk: ik ben ook domweg te lui om op zoek te gaan naar goeie auteursfilms. Blind kopen wil ik niet, in mijn buurt is er geen videotheek met voldoende ruim aanbod en ik heb geen zin om eenzaam te zitten verpieteren in een kunstzinnig achterafzaaltje.

Ik wil ook niet ontkennen dat een paar zaken zich beter lenen voor pellicule dan voor papier. Matige science fiction à la Star wars stijgt boven zichzelf uit wanneer goed verfilmd. De landing in Normandië, het zinken van de Titanic, de claustrofobie van Hitlers bunker zijn beter navoelbaar op het grote doek.

Maar verfilmingen van boeken zijn helemaal erg. Zelfs een uitstekende adaptatie legt de plus- en minpunten van het medium bloot. Een paar shots van Jean-Jacques Annaud brengen de middeleeuwen dichterbij dan vijftig bladzijden descriptie in Eco's De naam van de roos, maar als je vervolgens bedenkt wat allemaal is weggelaten uit dat boek, hoe de complexiteit van een tijdsvak wordt weggepoetst door de gebreken van filmtaal, dan kan je daar alleen maar bij huilen.

Daarom dus, is Mijn rol in de film van John Irving, over zijn ervaringen als scenarist bij de verfilmingen van zijn eigen werk, een interessant boek. Om uit de eerste hand te vernemen of mijn vooroordelen recht van bestaan hebben.

Tot dusver zijn vijf boeken van Irving verfilmd: The world according to Garp, The hotel New Hampshire, A prayer for Owen Meany (als Simon Birch), The cider house rules en -- vijf jaar na deze memoires -- A widow for one year (als The door in the floor). Ook nog niet bekend bij het verschijnen van dit boek: Irving zou een Oscar krijgen voor het script van The cider house rules.

Toegevingen, geschillen, beslommeringen
Maar goed. Wat zijn dan de conclusies? Wel, eventjes denkt Irving nog dat de beste bewerking van een boek tot film het origineel op de voet volgt, maar daar moet hij snel van terugkomen. Het medium stelt zo zijn eigen wetten.

Het belangrijkste probleem is de lengte van ieder boek. Er moeten, zoals gezegd, verhaallijnen geschrapt worden, scènes bekort. Het is daarom niet makkelijk om het verstrijken van de tijd, dat zo belangrijk is in Irvings romans, te vangen in een film. Het verhaal in een scenario verloopt veel rigoureuzer dan in een roman. Alles moet functioneel zijn.

Er is ook minder tijd dan in een boek om een personage te ontwikkelen. Hoe reconstrueer je in een film bijvoorbeeld de bepalende jeugd van een inmiddels volwassen personage? In scenario’s die een romanbewerking zijn moet je soms zelfs nieuwe personages scheppen om die verloren momenten uit het leven van de oorspronkelijke personages te vervangen. En hoe geef je de kijker informatie zonder dat steeds het laatste redmiddel van de voice-over dient aangewend?

Ook de opbouw van iets als sympathie kost tijd. Ga je karaktertrekken bewust overdrijven dan loop je het gevaar dat de excentrieke kanten van een personage al te licht het personage worden. In Irvings eigenhandige romanbewerking moest hij tot slot vaststellen dat de meeste komische scènes die in het boek voor afwisseling zorgen de eindmontage niet halen.

Veel goede films, zegt Irving onomwonden, zijn afgezwakte versies van de boeken waaruit ze voortkomen. "Nu ik meer ervaring in het filmvak heb, zie ik in dat de meeste films van compromissen aan elkaar hangen."

Die toegevingen kunnen voortspruiten uit een geschil met de regisseur -- waar ligt het zwaartepunt van de roman, welke verhoudingen zijn wezenlijk? -- of uit praktische beslommeringen ("Waar moesten we in de lente sneeuw vandaan halen?"). Ook bepaalt de scenarioschrijver niet het tempo; dat wordt pas gestuurd tijdens de montage.



Maar wellicht het ergst is de arrogantie waarmee de geldschieters ervan uitgaan dat ze het onbetwistbare recht hebben om zich te bemoeien met wat er in het scenario en met de uiteindelijke film gebeurt.

In het boekenvak lever ik een roman in bij mijn redacteur. Die komt met voorstellen voor weglatingen, toevoegingen, zinswijzigingen –- die ik geen van alle hoef te nemen. De persklaarmaker vertelt me hoe het hoort door aan te geven waar ik mogelijk ben afgeweken van de standaardtaal, maar als ik wil mag ik het fout blijven doen. Dan is er nog de aanbiedingstekst, en de tekst voor de voor- en achterflap -- waarin ik stuk voor stuk het laatste woord heb. Ik heb ook zeggenschap over het omslagontwerp.

Een reserve die filmbonzen maken is bijvoorbeeld de eis dat een film niet te deprimerend mag zijn. Het aantal hoofdrollen moet bovendien zo klein mogelijk zijn, omwille van de duidelijkheid. Om van de politiek correcte bezwaren nog maar te zwijgen. Sympathieke boeven genoeg in Hollywood, maar een hoofdpersonage dat seksuele omgang heeft met kinderen? Komt er niet in. Bottomline: wanneer het de hoge omes niet zint kan de geldkraan abrupt worden dichtgedraaid.

Dat is een opvallend verschil tussen een boek en een film. Een boek dat door een uitgever is geaccepteerd en dat persklaar is gemaakt –- en ook in alle andere opzichten klaar is om te verschijnen –- gaat nooit ‘niet door’. Dat is een van de voornaamste redenen waarom ik mijn gewone werk als romanschrijver verkies boven mijn bijbaan als scenarioschrijver. Ik kan op de vingers van een hand de echt goede romans tellen die ik in manuscript heb gelezen en die niet zijn verschenen, maar het gebeurt aan de lopende band dat goede scenario’s niet verfilmd worden. (Erger nog -- zoveel slechte scenario’s worden dat wél.)

En dan is Irving eigenlijk nog een verwend en gepriviligeerd auteur, die het zeggenschap kon afdwingen over scenario, regisseur en bezetting. Rechten die de roman- en scenarioschrijver meestal niet worden toegekend. Het enige waar hij met lede ogen moest tegenaan kijken was de marketing, de reclame. Met name: de filmposters. Waarbij je ineens bedenkt hoe knullig die affichebeelden inderdaad zijn: close-ups van de helden, eventueel wat plompe actie, een kleurenfilter, en verder niets.

Kortom: doorheen Mijn rol in de film beklaagt Irving zich meermaals over het gebrek aan subtiliteit die het medium met zich meebrengt. Niet in de laatste plaats over de rudimentaire taal van een scenario. "Een scenario, als geschrift, is alleen maar de steiger voor een gebouw dat iemand anders gaat bouwen. Die bouwer is de regisseur."

Wanneer Irving dus met zijn vriend Kurt Vonnegut naar een tryout gaat kijken van een verfilmd boek wordt hij door deze laatste gewaarschuwd: "Het is net of je je personages bij de kapper ziet." Waarmee bedoeld wordt: ze zien er beter uit, ruiken lekkerder, vloeken minder, kortom, ze zijn voor de rest van de wereld toonbaarder.

Aborteurs
Als je ze rustig laat bezinken leveren al deze beweringen samen een mooi en terecht pleidooi op voor literatuur en het lezen van boeken. Daarom is het ergerlijk dat Irving nergens verklaart waarom hij steeds opnieuw met filmmakers in zee gaat en nieuwe scenario's schrijft, behalve dan om zijn bankrekening te spekken. Temeer daar Irving zelf een behoorlijk cynische filmkijker is.

Als de videorecorder niet bestond zag ik waarschijnlijk nooit een film. Ik hou er niet van om met allerlei onbekenden in een donkere zaal te zitten. Ik hou er wel van om met fastforward de saaie stukken over te slaan en terug te kunnen spoelen om de scènes die ik echt mooi vind nog een keer te zien. Door de videorecorder is filmkijken meer gaan lijken op boeken lezen.

Soit. Omdat ik nog geen enkele roman van Irving heb gelezen (hij is een van de tientallen schrijvers die door mij puur op intuïtie worden afgestoten), betekende Mijn rol in de film ook een introductie tot zijn werk. En het boek maakte me snel duidelijk dat er met dat gemis valt te leven.

Irving lijkt me rechtdoorzee te schrijven, misschien wel te direct om mij te kunnen bekoren. Zijn onderwerpen (weeskinderen die aborteurs worden, om maar iets te noemen) oefenen evenmin aantrekkingskracht op me uit en zouden weleens bedorven kunnen zijn door de overvloedige research die Irving doet.

Och, misschien probeer ik dit jaar nog een dikke roman. Ter controle. De rest kan nog jaren wachten. Hoewel in de marge van deze vroege memoires enkele interessante uitspraken over schrijven vallen te rapen.

De vertelkunst kent een axioma dat geldt voor boeken én voor films: de juiste sfeer kan elke handeling rechtvaardigen, of op zijn minst geloofwaardig maken. Hoe minder verdedigbaar of geloofwaardig de handeling, des te levensechter en correcter moet het detail zijn.

[...]

Alle schrijvers vervallen in herhalingen; herhaling is het onvermijdelijke bijverschijnsel als je iets te zeggen hebt wat de moeite waard is.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

John Irving, Mijn rol in de film : een terugblik
142 p.
Uitgeverij De Bezige Bij, 1999
Oorspr. My movie business: a memoir (1999)
Vertaald door Else Hoog en Rien Verhoef
____

Telex

¶ Dat voetballen moet nodig ophouden. Hele avonden verbeuzelen voor het televisietoestel. Een week heeft het gekost om mijn normale leesritme te hervinden. Van Halen zong het al: "Miss the beat, you lose the rhythm."

¶ Voetballen kijken, tot aan de herhalingen op Eurosport toe. Waarbij het me opvalt dat de commentatoren daar nooit een deskundig surplus brengen. Ongelooflijk eigenlijk, voor een zender die in sport gespecialiseerd is.

¶ En dat matte toontje van ze. Een spreker met een ochtendhumeur die zonder veel overtuiging nog even oefent voor een lege zaal.

¶ Quizvraagje voor tijdens de rust. Over wie hebben we het? "Though known primarily for her great beauty and her successful film career, she also co-invented an early form of spread spectrum encoding, a key to modern wireless communication." Antwoord.

¶ Opdracht voor tijdens de verlengingen. Benoem alle soorten groen van de grasmat.

¶ Aanbevolen lectuur tijdens de strafschoppen: Penalty science. Of lees het boek.

¶ Op dagen met meer tijd onderzoeken of zoomii.com en searchme.com nuttig voor me kunnen zijn.

¶ Het moest er eens van komen. BHV en de corridor op Strange maps.

____

Bewaarder van oudheden - Joeri Dombrovski

Bewaarder van oudheden is een boek voor iedereen (mezelf incluis) die Kazachstan met weinig meer associeert dan met Vinokoerov, Astana en winning van fossiele brandstoffen.

Centraal in deze roman staat een niet bij naam genoemde intellectueel die (net als zijn schepper) in het begin van de jaren dertig uit Moskou verbannen wordt naar wat dan nog Alma-Ata heet: de hoofdstad van de socialistische sovjetrepubliek Kazachstan.

Na verloop van tijd wordt hij conservator van het archeologische museum dat... in de plaatselijke kathedraal is gehuisvest. Recyclage à la Stalin, zeg maar. Zijn taak bestaat erin een inventaris te maken van de collectie en tentoonstellingen te organiseren.

Het valt de lezer niet moeilijk te sympathiseren met deze Bewaarder van oudheden. Gebruikmakend van zijn beroepsernst, flair, verbeeldingskracht en mensenkennis tracht hij het hoofd te bieden aan de bureaucratie en de politieke inmenging van hogerhand.

Een museum bekleedt immers een sleutelpositie wanneer men het verleden gestalte wil geven. Tegelijk wil Moskou niet dat een sovjetmuseum een vitrinekast van "volksvijanden" wordt.

"Bent u vergeten dat de waarde van een bibliotheek niet bepaald wordt door het aantal boeken uit de vijftiende of zestiende eeuw dat ze bezit, maar door hoe ze de lezers bedient? Hoe ze de lezers be-dient! Maar u was op sensatie uit, op sen-sa-tie! Bah!’"

Een belangrijk twistpunt zijn de graafwerken die het museum uitvoert op de akkers van een plaatselijke kolchoz. Misschien steken daar overblijfselen van een Romeinse stad in de grond.

"‘We hadden het over die munt,’ legde Kornilov uit, ‘we hebben antwoord van de Hermitage gekregen, de inscriptie is heel simpel. Er is natuurlijk helemaal geen Sanabar, het is gewoon een van de munten van Aurelianus.’
‘Een die niet in de catalogi voorkomt,’ zei Rodionov snel en fel.
‘Nee, hij staat er niet in, ik heb gekeken,’ bevestigde Kornilov. ‘De munt staat zelfs in de catalogus van het British Museum. Het is dus heel goed mogelijk dat hij uniek is.’
‘En Romeinse munten zijn nooit eerder zo ver oostwaarts gevonden,’ zei Rodionov weer even fel.
‘Inderdaad,’ bevestigde Kornilov. ‘Na deze vondst vormt Alma-Ata het meest oostelijke verspreidingsgebied van Romeinse munten in Centraal-Azië. Ik heb al een foto besteld om naar de Hermitage te sturen.’
‘Dus Semjon Loekitsj’ vondst heeft toch een wetenschappelijke betekenis?’ vroeg ik.
‘Ongetwijfeld,’ zei Kornilov. ‘Natuurlijk kunnen we niet gaan spreken van een Romeinse stad, maar de heuvels moeten worden onderzocht. De inscriptie is makkelijk te lezen, het is een denarius van keizer Aurelianus. Misschien heeft het zelfs wel zin een beperkte proefopgraving te doen. De directeur zegt dat daar geld voor is.’
‘Er is zeker geld,’ zei ik, ‘maar u weet toch wat een eindeloos gedoe dat is: je moet om toestemming vragen, een machtiging versieren, en dat duurt heel lang.’
‘Wij brengen dat snel in orde,’ zei in Rodionov beslist. ‘Ik bezorg u die machtiging in een paar uur. De chef die hierover gaat is mijn goede vriend, we hebben samen gediend, als ik hem erom vraagt, doet hij alles voor me. Ik heb net van hem verteld, hij was het die me beval Maroesjka ter dood te brengen.’"

Tjokvol historische terzijdes, lyrische beschrijvingen van de couleur locale en absurde voorvallen (waaronder een discussie onder boeren over nakende massavernietigingsoorlogen) is Bewaarder van oudheden een bijzonder rijk en veelzijdig boek. Geestig ook, bij momenten.

De enorme boa die verschillende malen rond de stad gesignaleerd wordt (of zijn het toch hersenschimmen?) blijkt uiteindelijk een van de bottere symbolen die Joeri Dombrowski inzet ten teken van de voortdurende onzekerheid tijdens het stalinistisch regime.

(Gebaseerd op notities van 19 maart 2007.)

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> http://de.wikipedia.org/wiki/Almaty

Joeri Dombrovski, Bewaarder van oudheden
237 p.
Uitgeverij Bert Bakker, 1993
Oorspr. Chranitel drevnostej (1964)
Vertaald door Gerard Rasch
____

Negen brieven met een achtergehouden tiende en een ontvangen elfde - Marina Tsvetajeva

Marina Tsvetajeva (1892-1941) geldt als een belangrijke dichteres, maar ze heeft ook subliem prozawerk geschreven. Niet in de laatste plaats haar correspondentie met Boris Pasternak en -- bijeengebracht in Vannacht slaap ik met je -- Rainer Maria Rilke.

Ook de Negen brieven met een achtergehouden tiende en een ontvangen elfde zijn een juweel in het epistolaire genre.

De brieven dateren uit 1922 en zijn gericht aan A.G. Visjnjak, die in Berlijn de emigrantenuitgeverij Helikon leidde. Kort daarvoor had Tsvetajeva immers Rusland, waar voor haar dichtkunst om begrijpelijke redenen geen plaats meer was, verlaten om in Berlijn haar man Sergej Efron te vervoegen. Als witgardist was deze al eerder zijn vaderland ontvlucht.

De jaren twintig waren ondanks het onzekere en armoedige exil-bestaan (na Berlijn ook in Praag en Parijs) een produktieve periode in Tsvetajeva's leven. Ze publiceerde verschillende bundels met poëzie waarin ze de taal en de paradoxen van het modernisme vermengde met Russische folklore en orthodoxe gebeden.

Dat manische steekt zeker ook in deze ongewone, fascinerende brievencyclus. Want, om terug te komen op het voorgaande, nog voor ze haar man (die nog in Praag zit) weerziet in Berlijn heeft Tsvetajeva, die als mannenverslindster te boek staat, een kortstondige affaire met de uitgever uit de Jakobstrasse, waarvan deze epistels dus getuigenis afleggen.

Tsvetajeva's dochter heeft in haar dagboek kostelijk beschreven hoe de zachtmoedige, kunstzinnige Visjnjak bezwijkt onder de manoeuvres van de eerst afstandelijke en dan weer (in de brieven) gepassioneerde dichteres.

In de zomer van 1923 zou het scenario zich trouwens herhalen en ontspint zich een nieuwe amoureuze correspondentie, met de criticus Aleksandr Bachrach (in het Nederlands vertaald als Het uur van de ziel). Om maar te zwijgen van alle mannen waar Tsvetajeva gedichten aan zou wijden.

Het is inderdaad moeilijk om onbewogen te blijven onder de belegering-met-woorden van Tsvetajeva. Niet onbelangrijk is echter de wetenschap dat de dichteres in de jaren dertig de brieven zelf naar het Frans vertaalde, mét het oog op publicatie.

"Onze eeuwigheid is van een uur dat al voorbijgaat. Ik wil van u maar één ding: uw verlof van u te mogen houden. Alleen die armzalige woorden: ‘houd van me zoals je wilt en niet wilt: met je hele jij’.
Ik heb het niet over het leven. Niet over de loop der uren. Ik weet dat elk leven en uur al bezet is en ik zal de laatste zijn om in de rechten van eigenaars te treden (rechten en eigenaars: twee woorden die ik evenzeer verafschuw). Mijn liefde hoort bij geen enkele tijd of plaats. Ze is nooit een binnengaan in die en die slaapkamer op dat en dat uur. Het is een weggaan uit alles, om te beginnen uit mijn eigen vel. Na afloop volgt de grote terugkeer in mijzelf. Zolang ik van u houd ben ik altijd tússen u en mij, nooit in u of mij. Onderweg -- als een waterstraal of trein. Welke tijd heeft ooit liefde kunnen afpalen, wanneer de ziel zelf die liefde onbekrompen doet opwellen (ik hoúd het niet meer van liefde -- waar? -- in mijn lijf), want van liefde is het eerste woord ‘altijd’ en het laatste ‘nooit’. Haar uur is noen noch middernacht, dat is versleten verliefdenpraat. Wat de tijd meent af te palen aan liefde is iets anders. Dat is het opgegeven van liefde. Elke weg die ophoudt bij een slaapkamer is de verkeerde en de enige waarop ik geen voet zal zetten.
Ik heb het over uw goedvinden van mijn inwendig stromen, want die stroom is strembaar, die ook. Ik strem al. (Nu al niet meer.)
Ik wil van u mijn vrijheid jegens u. Mijn vertrouwen in u. Mijn liefde voor u, door u aanvaard. En de zekerheid dat ze u niet tot last is."

Visjnjak en zijn vrouw zullen uiteindelijk omkomen in Auschwitz. Sergej Efron wordt gefusilleerd in een Moskouse gevangenis.

(Gebaseerd op notities van 29 januari 2007.)

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

Marina Tsvetajeva, Negen brieven met een achtergehouden tiende en een ontvangen elfde
60 p.
Uitgeverij Pegasus, 1992
Oorspr. Neuf lettres avec une dixième retenue et une onzième reçue (1985)
Vertaald door Jan Braet
____

Het land waar je nooit sterft - Ornela Vorpsi

Niet dat ik het oeuvre van Ismail Kadare zo goed ken, maar ik verheug me erover dat we via Ornela Vorpsi nu ook een moderne vrouwenstem over Albanië kunnen horen vertellen. Fris, fragmentarisch, beeldend.

In haar korte roman Het land waar je nooit sterft beschrijft Vorpsi hoe een zekere Eva haar meisjesjaren beleeft onder de communistische dwingelandij van Enver Hoxha.

Vorpsi overtuigt aanvankelijk. Het boek opent sterk met een niet mis te verstane evocatie van de Albanese volksaard. Het sinistere regime aan de Ionische Zee heeft de mannen ruw, veeleisend, roekeloos en onverschillig gemaakt.

Of is het omgekeerd?

Vorpsi spreekt tevens van de monsterlijke jaloezie bij de vrouwen, die scherp in de gaten houden of Eva's moeder, een intrigerend mooie vrouw, zich wel degelijk kwijt van haar huishoudelijke taken. Persoonlijke trots blijkt een groot goed. Schoonheid een twijfelachtige kwaliteit. Wie lelijk is heeft pech gehad, rond wie er goed uitziet hangt al snel het aureool van slettebak. Ook over openlijke armoede wordt zeer misprijzend gedaan.

De ironie wil dus dat de terreur niet alleen van hogerhand wordt uitgeoefend, maar ook ingekankerd is in de onderlinge verhoudingen van de burgerbevolking. Paranoïa is er de voornaamste reflex. Dit boek had ook De geruchten kunnen heten.

Een mooie scène speelt in het klaslokaal, waar Eva achterdochtig wordt bekeken wanneer haar bewondering voor de werking van het heelal mystieke trekjes vertoont. "Er schort wat aan je atheïstische overtuiging" moppert de lerares dan. Elke eigenzinnigheid wordt onder het mom van onderwijs in de kiem gesmoord.

En ook later staan zowat alle overheidsreguleringen in het teken van de "lange weg van de amoebe naar de communististische droom" noteert Vorpsi sarcastisch. Mensen worden zonder aanwijsbare reden door de partij veroordeeld, zoals haar vader, een politiek gevangene. Kritische geluiden worden niet geduld. "Beweren dat er geen aardappels te krijgen zijn betekent dat je paniek zaait onder het volk."

In dit dichtgesnoerd klimaat (de Albanese huisjes zijn navenant klein) moet Eva haar kinderdromen proberen te vrijwaren tegen fatalisme, "het gevoel van eeuwigheid waarmee mijn land besmet is." Soelaas vindt ze deels in de literatuur: Koeprin, Toergenjev, Lermontov, Jesenin, Tsjechov, Maupassant, Tolstoj.

Op de Albanese folklore na ("Ornela, eet niet als een Servisch paard.") is Het land waar je nooit sterft al bij al een weinig oorspronkelijk boek, bedacht ik toen ik het uit had. Hoewel Vorpsi zeker weet wat schrijven is.

Benieuwd ben ik naar de hiernavolgende boeken. Of de optelsom van twee culturen de schrijfster inmiddels verder heeft gebracht. Begin jaren negentig trok de tweeëntwintigjarige Vorpsi immers net als haar hoofdfiguur naar Italië, op zoek naar een beter leven. "In dit land hebben de Albanezen begrepen dat ze kunnen sterven," klinkt het op het einde van dit boek.

Ornela Vorpsi, Het land waar je nooit sterft
117 p.
Uitgeverij Van Oorschot, 2008
Oorspr. Le pays où l'on ne meurt jamais (2004)
Vertaald door Yond Boeke en Patty Krone
____

Herr Flickr [7]

> 1920's - 1930's women [Rhiannonmars' photostream]
> meer Herr Flickr

____

Gespot op blogspot dot com [4]

BLDG Blog [architectural news and conjecture, heavily illustrated]
> http://bldgblog.blogspot.com/

The Iconic Books Blog ['texts revered as objects of power']
> http://iconicbooks.blogspot.com/

The Book Designers [book design]
> http://thebookdesigners.blogspot.com/

____

Washington Irving

"Washington Irving (1783–1859) was an American author, essayist, biographer and historian of the early 19th century. He was best known for his short stories 'The Legend of Sleepy Hollow' and 'Rip Van Winkle', both of which appear in his book The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent.. His historical works include biographies of George Washington, Oliver Goldsmith and Muhammad, and several histories of 15th-century Spain dealing with subjects such as Christopher Columbus, the Moors, and the Alhambra. Irving also served as the U.S. minister to Spain from 1842 to 1846."

> http://en.wikipedia.org/wiki/Washington_Irving

____

De taal van de beeldhouwkunst - William Tucker

De taal van de beeldhouwkunst van de later tot Amerikaans staatsburger genaturaliseerde beeldhouwer en kunstcriticus William Tucker is een voortreffelijk boek.

Het tast naar de grondslagen van de moderne beeldhouwkunst, niet door namen en geschiedkundige weetjes over de lezer uit te storten, maar door zich te concentreren op een reeks spilfiguren.

In de marges van het betoog treft de lezer weliswaar Maillol, Bourdelle, Boccioni, Archipenko, Laurens, Duchamp-Villon, Lipchitz Duchamp, Tatlin en Giacometti aan, maar Tucker focust vooral op de drie-eenheid Rodin, Brancusi en Picasso.

Voortgekomen uit een reeks lezingen die hij in 1969 aan de universiteits van Leeds gaf, noemt Tucker zijn boek "een poging tot zelfscholing in het openbaar".

Rodin
Tucker legt eerst uit waarom de moderne beeldhouwkunst zo schoorvoetend begon. (Moderne beeldhouwkunst, daarmee wordt bedoeld: sculptuur die niet bepaald wordt door de anatomie of door een opgelegd expressief doel, maar uitsluitend "door de zelfbepaalde samenhang van de waarneming".) Die redenen lagen deels in de specifieke voorkeuren van opdrachtgevers en publiek in het Frankrijk van de negentiende eeuw, in de materiële verschillen tussen beeldhouwen en schilderen en in de ontwikkeling van de Europese beeldhouwkunst sinds de Renaissance.

"Het waren de optische, technische en economische vernieuwingen van de Renaissance die het maken van olieverschilderijen een bevredigende en homogene dieptewerking en plasticiteit kregen. Het onvermogen van de Renaissance-beeldhouwkunst om ruimte en atmosfeer weer te geven -– om nog maar te zwijgen van de voor de hand liggende praktische problemen van het maken, bewerken en verwijderen van grote hoeveelheden brons en steen -– verhinderde in de beeldhouwkunst na Michelangelo het ontstaan van een fundamentele dialoog tussen de persoonlijke visie van de kunstenaar en de gebruikelijke componenten van zijn medium."

Voeg daar nog eens bij de tijdsgeest in het Frankrijk van de negentiende eeuw, waar schilders de plak zwaaiden. Het succes en de mogelijkheden van de schilderkunst verlamden immers een tijdje de ontwikkeling van de beeldhouwkunst. Of het nu de officiële schilderkunst (het neoclassicisme à la David) betrof, of de marginalere impressionisten: de academische beeldhouwkunst was verworden tot een ware industrie zonder veel artistieke uitwijkmogelijkheden; aan de andere kant bleek het in de beeldhouwkunst onmogelijk dezelfde directheid en spontaniteit te bereiken als in de impressionistische schilderijen.



Dan komt Auguste Rodin (1840-1917) op de proppen. Hij gaat dapper op zoek naar de taal die eigen is aan de beeldhouwkunst. Hij maakt beelden van klei en brons in plaats van marmer, en toont zo voor het eerst de stoffelijkheid van het medium. Symmetrische oppervlakken of herhalingen zijn bij hem uit den boze. Elke vierkante centimeter is even expressief.

"Het gebruik van klei die wordt gevoeld en behandeld als klei, als materiaal, het begin van de scheiding van constructie en onderwerp, de articulatie van een als illusies opgewekte omhulling door ruimte tot stand gebracht door het oppervlak tot leven te wekken, wat iets heel anders is dan de traditionele ‘levensechtheid’ van de figuur."

"De klei-schetsmodellen van Canova hebben ook een expressief oppervlak, maar bij Rodin blijft het niet alleen buitenkant, een huid. Bij Rodin is voelbaar dat het oppervlakte-effect voorkomt uit een innerlijke kracht, de klei wordt ervaren als materie, niet slechts aan de buitenkant, maar door en door."

Tucker noemt als de wezenlijke bijdrage van Rodin aan de ontwikkeling van de moderne beeldhouwkunst: het vooropstellen van de onafhankelijkheid van het werk van een bepaalde thematiek of functie, het ‘innerlijk’ streven ervan, de aandacht voor materiaal, structuur en zwaarte als doelen op zichzelf.

Brancusi
Tweede Franse sleutelfiguur is Constantin Brancusi (1876-1957), een Roemeense beeldhouwer die naar Parijs emigreerde. De private, individuele, afgezonderde en stille werken van Brancusi staan in schril contrast met de openbare, agressieve, extraverte beelden van Rodin. Tucker vertelt hoe ontevreden Brancusi was over Rodins "articulatie van het oppervlak", die naar zijn smaak een steeds retorischer karakter kreeg. Hij verweet Rodin ook niet in staat te zijn de feitelijke gestalte van een sculptuur -- haar definitieve vorm, afmetingen en materiaal -- tot een wezenlijk en noodzakelijk deel van de conceptie te maken.

Sterk gevormd door de houtbewerkingskunst van het Roemeense platteland gaat Brancusi aan de slag met hout, en later met kalksteen en marmer. Van elk materiaal onderzoekt hij nauwkeurig de kwaliteiten. Belangrijk: hij houwt in plaats van te modelleren.

"Terwijl marmer en gepolijst brons de voertuigen werden voor thematische verdichting en verfijning, bood de herontdekking van het hout Brancusi een manier om gearticuleerde vormen te herintroduceren zonder terug te vallen op de traditionele, op het menselijk lichaam gestoelde geledingswijzen."

"Het lijkt of hun compacte inwendige structuur zich via de assen oneindig in de ruimte voortzet. Ze hebben spanning en dramatiek, maar zijn gespeend van elke retoriek."



Picasso
Volgt: Pablo Picasso (1881-1973). Het is Tuckers verdienste dat hij me eindelijk de beeldhouwer Picasso naar waarde heeft doen schatten. Terwijl Brancusi uiteindelijk toch binnen de traditie van het beeldhouwen blijft, komen uit de koker van Picasso gewaagde constructies van hout, karton, papier, ijzer, touw en andere materiaal. Gezien als sculpturen of schilderijen in strikte zin is er voor deze constructies geen enkel historisch precedent. Picasso's redding bestond erin dat hij zich vrij kon maken van vooropgezette ideeën over stijl of goede smaak.

"In de beeldhouwkunst vóór Picasso was de praktische mogelijkheid om afzonderlijke onderdelen vrij te rangschikken tot een expressief geheel altijd gestuit op een besliste en zelfopgelegde beperking tot bepaalde inhouden, bepaalde voorgeschreven en duurzame materialen en de uit hun gebruik voortvloeiende werkmethoden en formele restricties."

Ik ben nooit fan geweest van de kubisten. Maar Tucker geeft de beste definitie van hun werk die ik tot nu toe tegenkwam.

"Wat er nog rest van de lijst van het schilderij, het rechthoekige beeldvlak, de picturale ruimte zelf, is terug te vinden in de relaties tussen de onderdelen van de constructie die staan voor afgebeelde objecten of delen van afgebeelde objecten. Naast verbeelde zijn dat ook fysieke relaties: het beeld wordt letterlijk in elkaar gezet, met hout, spijkers en stukjes touw. Knutselen neemt de plaats in van het schilderen, dat alleen nog dient om de onderdelen van een accent of afwijkende kleur te voorzien. Het beeldvlak is vervangen door de voorvlakken van werkelijk bestaande volumes, hoewel het geheel nog altijd picturaal georiënteerd is –- met de voorkant naar de toeschouwers en de achterkant tegen de wand –- en de illusie van grotere diepte, het impliciete perspectief, de suggestie van gemodelleerde, ronde vlakken, consequent is gehandhaafd."



Dat een beeld niet meer wordt "gedragen" door het rechthoekige vlak dat het omgeeft, heb ik echter nooit zo'n revolutionair idee gevonden. Interessanter is de vergelijking die Tucker even later maakt tussen de kubistische sculpturen van Matisse en Picasso.

"Terwijl voor Matisse de menselijke figuur het uitgangspunt vormde in zijn sculptuur, een schema waarop hij vrij kon improviseren tot het punt van nagenoeg volledige abstractie, lijkt de figuur in Picasso’s sculpuur eerder het eindpunt te zijn."

Tucker weet goed invoelbaar te maken hoe groot artistieke breuken kunnen zijn. Moderne schilders kozen hun onderwerp en schilderden hun indrukken (impressionisten) of hun reacties daarop (expressionisten). Fauvisten maakten de kleur los van hun onderwerp, maar behielden desondanks het conventionele perspectief. De relatie van de kubisten met hun onderwerp was nóg actiever: "Zij bewogen zich rond hun onderwerp heen. De passieve ontvanger werd een actieve maker."

Trouwens, ook Matisse heeft in zijn beeldhouwwerk gereageerd op de erfenis van Rodin. Hij wordt door Tucker gezien als behorend tot een generatie kunstenaars na 1900 voor wie sculpturale expressie niet langer synoniem was met modelleren in de stijl van Rodin. Beeldhouwers die integendeel op zoek waren naar een ordelijke, economische, compacte stijl, die aansloot bij het moderne leven. Bij Rodin heb je een anatomische expressieve figuur. Bij Matisse is de figuur een totaalgegeven.

"Matisse was geïnteresseerd in het geheel, niet in onderdelen; in stabiliteit, evenwicht, harmonie, niet zoals Rodin in de suggestie van beweging, onevenwichtigheid of overdreven dramatiek."



Het object
Het hoofdstuk 'Het object' is nog eens in het bijzonder gewijd aan de aspiratie van het modernisme van 1870 ongeveer tot de Tweede Wereldoorlog: het ding.

"Een in zichzelf besloten, zichzelf voortbewegende onafhankelijkheid van het kunstwerk, dat eigen wetten heeft, zijn eigen orde en zijn eigen materiaal, dat onafhankelijk is van zijn maker, van het publiek en van de wereld in het algemeen. In wezen is het een klassiek en optimistisch ideaal, gebaseerd op een rotsvast geloof in de macht van de kunst en haar centrale betekenis voor de menselijke ervaring, een ideaal dat zich manifesteert met de helderheid en economie van natuurwetenschappelijke wetten of technische constructies."

In dat hoofdstuk trof me de onverwachte opmerking dat in de literatuur de verdinging succesvol is geweest. Tucker noemt Flaubert, Baudelaire en Rilke die de nauwkeurige, objectieve weergave gebruikten om extreme gevoelsuitingen over te brengen. "Het samengaan van objectiviteit van waarneming met ongewone onderwerpen gaf de Romantiek zo nieuwe impulsen."

De pleiade aan voorbeelden uit de beeldhouwkunst zijn alleen boeiend wanneer je er de plaatjes kan bijnemen, en die ruimte heb ik hier niet. Laat ik volstaan met de conclusie die Tucker al in de inleiding van zijn boek prijsgeeft: dat de evocatie van het menselijke altijd de fundamentele drijfveer is voor het maken van een sculptuur, en dat het ideaal van het 'object’ voor het modernisme paradoxaal genoeg een dekmantel was om de centrale rol van de beeldhouwkunst te herstellen, door de clichés van de naturalistische voorstellingsweergave overboord te gooien.

Sculpturen lezen
Het is niet zozeer de historische kennis in Tuckers exposé die ik zo kon waarderen in dit boek, eerder het feit dat hij een handzaam raamwerk bood om in de toekomst hedendaagse beeldhouwkunst op zijn merites te kunnen taxeren. Heel eenvoudig: door een grondige, maar bevattelijke studie van drie mijlpalen uit de beeldhouwkunst.

Bovendien offreert Tucker een scala van nuttige termen die, in combinatie met de goedgekozen afbeeldingen, helpen de sculpturen te lezen. Er is een prima evenwicht tussen afbeelding en tekst, en het jargon is duidelijk bedoeld om te verklaren, niet om te overbluffen. Tekst en beeld vergelijkend wordt inderdaad duidelijk wat bedoeld wordt met 'het organiseren van volumes', 'penetreren in de ruimte', 'doelmatigheid', 'evenwicht tussen middelen en doelen', 'proportie', 'axiale dynamiek'.

In feite geeft Tucker in zijn boek een uitstekend overzicht van alle parameters waar beeldhouwers mee werken, en dat is ongemeen boeiend. Ik som ik er vier op, uit de vele.

De zwaartekracht:

"Een besef van zwaartekracht, van een sterke relatie tussen de vorm en de ondergrond waarop het staat, is een kernthema van de meest vitale beeldhouwkunst sinds Rodin. De zwaartekracht verenigt sculptuur en beschouwer in hun gemeenschappelijke afhankelijkheid van en weerstand tegen de aantrekkingskracht van de aarde. Materiaal en constructie, volume en ruimte, de eenheid en de proporties van de beeldhouwkunst staan niet op zichzelf, maar articuleren een complex en diep besef van ons zijn in de wereld. Omdat het object vast en bewegingloos is, bestaat zijn ‘leven’ erin dat het, binnen de gegeven mogelijkheden van zijn eigen constructie, verwijst naar onze bewegingsvrijheid, of deze zelfs herschept. Een besef van zwaartekracht is de factor die bemiddelt tussen onze visuele waarneming van de sculptuur en onze conceptuele kennis van haar ‘echte’ vorm."

De sokkel:

"Ook nadat de objecten de beschermde omgeving van het atelier hebben verlaten, wil de beeldhouwer door middel van de bewerkte sokkel invloed houden op hun presentatie, op het bepalen van hun relatie met de toeschouwer en met andere objecten: zo kan hij het object op de juiste hoogte presenteren, het fysiek beschermen tegen beschadiging, vasthouden aan een zorgvuldig bepaalde oriëntatie; de sokkel kan bovendien bemiddelen tussen de verfijning van het object, zijn intense differentatie en de ongedifferentieerde aard van een vreemde omgeving."

Afknotting:

"Het afknotten van figuren: versterking van de figurale expressie en versterking van de herkenning bij de beschouwer, die gedwongen wordt met zijn eigen lichaam de ontbrekend eledematen van de sculptuur te ‘lezen’. Door afknotting precies de aandacht vestigen op het onbrekende deel."

Buiging:

"[bij een sculptuur van Matisse:] De ruimte zelf wordt de sculptuur binnengezogen, als lucht in een vacuüm: gemodelleerde, gehouwen, uitgerekte, samengeperste ruimte, met een energie die evenredig is met de stabiliteit van de ondersteuning in voor- of achteraanzicht. Elke buiging van het oppervlak herinnert niet alleen aan de oorspronkelijke anatomische functie, maar vervult ook een naar buiten gerichte, sturende rol door de stroom en het tempo van de omringende leegte te moduleren tot anti-anatomische, perceptuele ritmes en verbanden binnen de figuur. Deze worden opgenomen en weer teruggegeven door de vijf ‘vensters’ van de ruimte, de cruciale openingen tussen linkerarm en hoofd, rechterarm en rug, tussen de bovenbenen, tussen de voeten en ten slotte de grote centrale ruimte die wordt ingekaderd door de doorlopende maar gevarieerde contour van de figuur, de basis en de verticale steun."

Alleen, dat je esthetisch aanvoelen door dit boek aangescherpt wordt, op dezelfde manier als pakweg Zo doe je dat : grondbeginselen van vormgeving van Beljon dat doet, kan ik hier niet in de gauwte nabootsen. Het comprimeren van de belangrijkste theorieën uit Tuckers boek, ontdaan van alle voorbeelden en illustraties (zoals ik helaas moet doen in dit stukje), heeft zelfs een tegenovergesteld effect.

[afbeeldingen: Rodin, De burgers van Calais, 1888; Brancusi, Slapende muze, 1909; Picasso, Stilleven met franje, 1924; Matisse, groot zittend naakt, 1922-1929]

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> lees dit boek integraal op Google Books

William Tucker, De taal van de beeldhouwkunst
Over de grondslagen van de moderne sculptuur
207 p.
Uitgeverij SUN, 1999
Oorspr. The language of sculpture (1974)
Vertaald door Toon van Casteren
____

Ballardian

Ballardian.com is a very unofficial site exploring tropes and motifs found in the work of J.G. Ballard. It is edited and published by Simon Sellars. But perhaps the site’s twin aims are best defined by the dual definitions applied to the word ‘Ballardian’, according to the Collins English Dictionary:

BALLARDIAN: (adj) 1. of James Graham Ballard (J.G. Ballard; born 1930), the British novelist, or his works. (2) resembling or suggestive of the conditions described in Ballard’s novels & stories, esp. dystopian modernity, bleak man-made landscapes & the psychological effects of technological, social or environmental developments.

> http://www.ballardian.com/

____

Excellent blog designs

Beyond the template-design-culture exists a field of creative, individual and impressive blog designs. In Smashing Magazine.

> 45 excellent blog designs
> 30 more excellent blog designs
> 45 excellent blog designs
> more than ever 50 more excellent blog designs

____

M.R. James

"Montague Rhodes James, (1862-1936), who published under the byline M. R. James, was a noted British mediaeval scholar and provost of King's College, Cambridge (1905–1918) and of Eton College (1918–1936). He is best remembered today for his ghost stories in the classic Victorian Yuletide vein, which are widely regarded as among the finest in English literature."


> http://en.wikipedia.org/wiki/Mr_james
____

Telex

¶ Fugue geeft nieuwe dimensies aan het begrip goednieuwsshow.

¶ Tom Naegels evalueert de hysterische berichtgeving rond de verongelukte voetballer François Sterchele, enkele weken geleden: "Ik haat het als mijn kranten zich gedragen als de megafoon van publiek verdriet."

¶ Roget's is mooi, maar Webster's geeft nog meer informatie en is me handiger in het gebruik.

¶ Ondertussen blijft Google Afbeeldingen onovertroffen als beeldwoordenboek. Al was het maar om te weten wie of wat de Engelsen bedoelen met de 'pied piper'.

¶ Een offensieve instelling kan ook pathologische vormen aannemen. Frank Snoeks die in de eerste helft het matige spel van de Nederlanders wijt aan het feit dat Roemenië 'niet lekker meevoetbalt'.

¶ Sinds wanneer is dat de taak van een tegenstrever, lekker meevoetballen?

¶ De ellende bij Carl Huybrechts (VT4) bestaat dan weer uit het doorkomen van de reclameblokken. Aanvallen van microboredom.

____

Diaries and diarists

> http://diarysearch.co.uk/
Primarily a guide to the location of historical and literary sources, in the forms of diaries and journals, from all periods and parts of the world, which have been printed in English and are listed in the third edition of An annotated bibliography of diaries printed in English, compiled by Christopher Handley and published by Hanover Press.

> http://www.pikle.co.uk/diaryjunction.html
An internet resource for those interested in historical and literary diaries and diarists. There are information pages for over 500 diarists. Each diarist's data web page includes: biographical details, a biographical summary, and diary dates and descriptors; up to six internet links to a) a more detailed biography, b) texts of, or about, the diaries, c) institutions holding the original manuscripts; up to three diary titles.

> http://thediaryjunction.blogspot.com/
Occasional posts on diaries in the news.
____

Bellevue / Schoonzicht - Koen Peeters en Kamiel Vanhole

Het recente overlijden van Kamiel Vanhole (longkanker) werpt een grimmig licht op een van de personages uit dit boekje, een kettingroker.

Hij is een van de twee rapporteurs die, onafhankelijk van elkaar, de opdracht hebben gekregen -- van een overwegend Franstalige werkgever -- om een inventaris op te stellen van het hele industriële erfgoed in Brussel. Van alle ondernemingen die ze turven tijdens hun wandeling, moeten ze noteren of de merknaam Frans of Nederlands is. Niet alleen een absurd, maar ook een verdacht klusje, zoals we straks zullen zien.

Wat te voorspellen was, wordt bewaarheid: ergens op een derde gekomen van hun tocht kruisen de heren elkaar, vindt er een verbroedering plaats, en gaan ze samen op stap door "Bruxelles, Broeksele, BXL voor de vrienden".

De route leidt van zuid naar noord langs de kanalen die Brussel met de Schelde verbinden en tussen 1920 en 1940 sterk tot de industriële groei van de hoofstad hebben bijgedragen. (Vanaf 1960 zou Antwerpen de boventoon voeren.) Wanneer het duo het centrum achter zich laat en de negentiende-eeuwse gevels zeldzamer worden, duikt de veel grauwere architectuur van de nijvere buitenwijken van op, "alsof de stad zich langzaam begon af te schminken". Drukkerijen, stokerijen, brouwerijen, spinnerijen, gieterijen, zagerijen. Beton, afbraakhout, bouwrijpe vlaktes, "beplakt" en "bepist".

Algauw blijkt dat firma's zich zeer weinig hebben aangetrokken van politieke machtswisselingen. De tweedeling Frans / Nederlands zoals vooropgesteld door de enquête is een maat voor niets.

"Ze maakten dingen of verhandelden die, ze waren trots op hun product en schreeuwden als een muezzin hun namen rond. Goede firma’s waren mondiale firma’s."

De lijst met bedrijven die gevestigd zijn in de Europese hoofdstad wordt door beide heren daarom met zin voor ironie geannoteerd.

"Readymix betonwerken, stortklaar Engels
Boulangerie Moujib, mixed
Thalys, Euromarketeers
Loterie Nationale Loterij, bi
Sigma coatings, Graeco-Engels
Sogiaf, Société de génie civil d’investissements et d’affaires immobillières, Frans
Interlabor, Latijn
Kittekat, Nederlands
Côte d’Or, Franstalig kolonialisme
Tatata, kinderesperanto
Citroën, Frans
Kredietbank, Nederlands
Midas, Frygisch"

Robert Delamarche en Philippe Quaegebuer dwalen geleidelijk aan meer van hun verslag af en gaan zich peripatetici wanen: wandelaars naar oud Atheens model, filosoferend en problemen overdenkend volgens de inspiratie van het moment, namelijk door wat ze op hun pad aantreffen. Een doorzichtig trucje dat Koen Peeters en Kamiel Vanhole toelaat hun stokpaardjes te berijden.

"Philippe poneert dat producten naar imago’s smaken vandaag de dag.
‘Naar wat smak, mon ami?’
‘Naar niets smaken,’ zegt Philippe. ‘Vandaag tonen producten alleen de consument, in een leugenachtige spiegel. Ze betekenen zelf niets meer. Ik bedoel, de fabrieken verdwijnen. Ze worden onzichtbaar, verdwijnen naar het buitenland. Alleen de handel blijft achter. De bedrijven worden nu zo naamloos als de venootschappen. Begrijp je?’
‘Niet euh helemaal, maar vertel verder.’
‘Het product dat zijn wijzelf geworden en alles wat wij erin herkennen. Het product neemt je onder handen, verleidt je. Je voert er verstandige gesprekken mee, je mond vol, en dan slik je het zonder kauwen in."

Ondertussen krijgen we ook geschiedenisles: over Constant Vanden Stock, de abdij van Vorst, de koetsenmaker van Napoleon Bonaparte, het slachthuis van Kuregem, het goederenstation van Thurn & Taxis en de monumenten van Constantin Meunier.

Wanneer aan het einde van de eerste dag een van de twee enquêteurs op zijn hotelkamer een stukje debat meepikt op een Franstalige zender, waar bij wijze van denkoefening zes heren een draaiboek aan het samenstellen zijn voor de splitsing van het land, beseft het tweetal de verborgen agenda van hun opdrachtgevers.

"Laat ze zelf hun boedel scheiden. Zonder hen. Philippe en Robert zullen een zeer gewogen lijst maken, perfect evenwichtig, zeer diffuus, die tot geen enkele conclusie leiden kan. Basta!"

Er hangt een conceptueel luchtje aan deze vertelling, die trouw de dertig kilometer lange Itinéraire du paysage industriel bruxellois van Vorst tot Evere volgt. Bellevue / Schoonzicht is een aangedikte reisgids, geen literatuur: alle verteldynamiek ontbreekt en er komen geen echte mensen in voor.

Zeker, er staan aardige betoogjes in waarom een land dat alleen bijeengehouden wordt door zijn koningshuis (dat door de Britse diplomatie is opgedrongen), zijn munt (die inmiddels is afgeschaft) en de staatsschuld (eind februari 2008 ruim 290,342 miljard euro) toch best samenblijft. Al was het maar noodgedwongen door dit Brussel, onnavolgbare niemandsstad, de ferme klinknagel waarrond beide taalgebieden scharnieren.

Het probleem is dat ik die boodschap al bijna onmiddellijk ging vermoeden, ook al omdat ik het discours van Peeters ter zake inmiddels voldoende ken. Dit boekje biedt nauwelijks extra's.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

Koen Peeters en Kamiel Vanhole, Bellevue / Schoonzicht
of De nieuwe kunst van het wandelen
118 p.
Uitgeverij Meulenhoff, 1997
____

Luxeproblemen - Adriaan Jaeggi

Een half jaar geleden las ik de zeer overbodige roman Edele dieren van Adriaan Jaeggi, en ik ben nu blij dat ik toen de lust niet had een neersabelende bespreking te schrijven. Ik wist niet dat hij er zo erg aan toe was.

Laat ik dan maar een boek bovenhalen waar ik wel een positieve herinnering aan bewaar: Luxeproblemen, een keuze uit drie jaar (2000-2003) columns die Jaeggi schreef voor de Volkskrant.

Prometheus deed er goed aan een schilderij van de fantastische Jack Vettriano te nemen als voorplaat, anders had ik nooit dezelfde prikkel gehad om een bibliotheekboek te ontlenen van een schrijver wiens naam ik niet eens kon uitspreken (nog steeds niet, eigenlijk).

Een paar dagen later kalkte ik liefst acht pagina's vol met extracten uit Luxeproblemen, en die alinea's en zinsflarden nu herlezend probeer ik te reconstrueren waarom ik Jaeggi destijds een genietbare schrijver vond.

Zijn flierefluiterige, hedonistische instelling zal een rol gespeeld hebben. En Jaeggi kon natuurlijk schrijven. Soepel, evident, blijmoedig. Campert voor de eenentwintigste eeuw. Philippe Delerm mét branie. Martin Bril, maar zonder die zuinigheid. Best jammer dat ik zijn mooie weblog alleen sporadisch bekeek.

Aan zijn columns kon je zien wat voor instantideetjes Jaeggi allemaal kreeg in de flow van het schrijven en de vanzelfsprekende manier waarop hij die dan opnam gaf zijn stukjes kleur en vitaliteit. Jaeggi was ook een van de weinige columnisten van wie ik het kon hebben dat hij heel erg over het hier en nu schreef, inclusief alle namedropping.

"'Slipjes in je jaszak, onbekende telefoonnummers in je gsm, dat maakt allemaal niet uit. Maar zorg in godsnaam dat je niet anders ruikt, anders kun je het schudden.’ Op zijn aanraden had ik een stuk Palmolive van thuis meegenomen. Zelfs als ik me van top tot teen in de Hugo Boss zou dompelen zou Merel de lucht van Laura’s dure avocadozeep van de Bodyshop nog feilloos bespeuren."

Die titel, Luxeproblemen, is overigens op zijn plaats, getuige het areaal aan actuele onderwerpen die deze bundel bestrijkt.

Gebruiksaanwijzingen, National Geographic, digitale camera's, ongelovigheid, Greenpeace, gezeur bij vrouwen, denken aan een gezicht, rijden met een Peugeootje, de lente, in de bus een zitplaats kiezen, natuurkunde, sapdrinkers, omgevallen fietsen, het functioneringsgesprek, treintoiletten, bedelaars, wat ons onderscheidt van de apen, cabaretfestivals, zweten, 'kaal is al bijna normaal', burotica, trotse jonge vaders, gekust worden door een man, Nederlandse toeristen, verdringingsgedrag, keuzemenu’s, modebewuste mannen, zomerjurken, de kreet 'het einde is nabij'.

Achteraf dankt Jaeggi met een knipoog iedereen in zijn omgeving die, bewust of onbewust, heeft gediend als "inspiratie, icoon, klokkenluider, trendsetter, verspieder of verklikker voor deze verhalen".

Nu, mocht ik het boek vandaag herlezen zou mijn oordeel allicht iets strenger zijn. Zo kan ik me met geen mogelijkheid herinneren waarom ik een passage als

"De Verlosser wandelt door de supermarkt. Hij bevrijdt komkommers en kaas uit hun plastic dwangbuizen. Hij prikt gaatjes in de vacuüm koffiepakken, die opgelucht zuchten. Hij steekt armenvol avocado’s in zijn zakken, om ze straks los te laten in de vrije natuur. Met betraande ogen streelt hij de diepgevroren garnalen. Voor hen kan hij niets meer doen.
Dan komen de bewakers en nemen hem mee."

in mijn notities heb opgenomen. Of was het iets schrijftechnisch?

Rest me alleen nog wat meer te citeren, bij wijze van staalkaart van Jaeggi's schriftuur. De signs of the times in woorden gieten, dat kon hij even goed in een uitgekiende paragraaf...

"Al is Nederland een voetbalnatie in verval, al kan dat hele voetballen me eigenlijk gestolen worden en walg ik van die hele romantische verheerlijking van het straatvoetbal door Henk Spaan en dat soort zielige mannen, toch heb ik het gevoel dat het not done is om een bal te laten lopen als je erbij kunt, en voel ik ook dat het vereist is hem met een zeker esthetisch effect terug te spelen. Ik denk dat het minder met voetbal te maken heeft dan met de rituele eenvoud van de beweging: van jou naar mij, van mij naar jou. Een samenspel met vreemden. Even niet alleen zijn. Hoop op een vervolg. Misschien is dat de hoop die erachter zit, dat de bal nog een keer naar je teruggespeeld wordt, dat je in het spel betrokken wordt. Urenlang. Als het donker wordt ga je met zijn allen naar huis. Aan de keukentafel zit iemand op je te wachten, met kaneelkoekjes en een pot warm zweet op het waxinelichtje."

"Dat baby’s lelijk zijn kunnen ze zelf niet helpen. Wie net met proportioneel geweld door een veel te nauw geboortekanaal is geperst ziet er niet geweldig uit. Dit signaleren is natuurlijk uit den boze, maar ook elk gebrek aan enthousiasme wordt als kritiek uitgelegd. Het beschermende ouderinstinct dat in de jungle zo goed van pas kwam zorgt in de tropische hete slaapkamers voor een stille strijd tussen het ouderpaar en de rest van de kudde – wij.
Slecht zelden kom je iemand tegen die zich van die strijd niet bewust is, of zich er niets van wenst aan te trekken. Wij hebben het maar één keer meegemaakt, toen we na drie kwartier onafgebroken complimenten produceren uitgeput in onze stoelen hingen en de bel een nieuwe gast aankondigde. Het bleek een oude olifant van een oom, die de jonge moeder omhelsde, de trotse jonge vader de hand schudde en zijn hoofd diep in de wieg stak. Hij maakte wat troetelgeluiden, zoals ervaren kraambezoekers dat doen, richtte zich, enigszins rood in het gezicht, weer op en sprak toen opgewekt: ‘Ach, in Rusland zeggen ze: de eerste pannenkoek is altijd een klont.’
Toen we weer buiten stonden zei mijn vriendin dat ik daar veel te hard om had gelachen."

"De onaangename gedachtengang wordt gelukkig onderbroken door de bel. De makelaar staat voor de deur. De eerste kennismaking wekt vertrouwen: een man als een wandelende toplocatie, riant maatpak, luxe afgewerkt brilmontuur. Op deze man rust geen erfpacht, dat is duidelijk. Trots leid ik hem rond in ons paradijsje. Jammer dat je iemand niet kunt tonen hoe heerlijk je al die jaren gewoond hebt; hij let voornamelijk op de staat van de muren."

"Onze gast uit Engeland had al na één dag het volledige Amsterdamse programma achter de rug: een schreeuwend troepje jongens dat in de tram op de grond spuugde en oude dames uit de weg duwde zonder dat iemand er wat van zei, zijn vijfjarig zoontje Graham dat bijna overreden werd door scheldende fietsers, en behulpzame Amsterdammers die hem graag de weg wezen naar het Anne Frank Huis, en die allemaal vlekkeloos Engels spraken. Toen hij, verhit en opgelucht, weer bij ons thuis zat bleek ook nog zijn gsm uit zijn tas gestolen."

... als in een enkele, goed lopende zin.

"Voor een korte periode van je leven is je rijleraar de belangrijkste mens op aarde."

"Joep hing als een nukkige stola over haar schouder."

"En dat is precíes waar ik je hebben wil, Anton. Ik wil dat jij de officiële bedrijfshoofddoek ontwerpt voor onze moslimmedewerker."

"Nooit ben ik betrapt. Dat steekt me nog steeds, want ik was een talentvolle dief, maar wat heb je aan een talent als je er nooit met iemand over kunt praten?"

"Demografisch gezien horen wij bij het bevolkingsdeel dat de grootste kans loopt op het ontvangen van geboortekaartjes."

"Ik spreek mezelf streng toe. Wanneer heb ik voor het laatst een dag niets aangeschaft, vorige week?"

"Mijn vriend Otto is zo gelukkig gescheiden dat de meeste huwelijken er bleekjes bij afsteken."

"Sms’en is veel directer dan praten, omdat je niet op je woorden hoeft te letten. Alles wordt meteen gezegd. Het is eigenlijk meer een vorm van gedachten lezen."

(Gebaseerd op notities van 23 april 2006.)

Adriaan Jaeggi, Luxeproblemen
276 p.
Uitgeverij Prometheus, 2004

____

Tandheelkundige malaise

zorgt ervoor dat er van lezen -- behalve de bijsluiter van een doosje Brufen Forte 600 of Amoxiclav Sandoz 500 mg -- niet veel in huis komt. PvD ligt er al wat brokkeliger bij, wellicht dat Achille volgende week ook wat meer gaten vertoont.
____

Carte postale ancienne

> http://www.cartepostale-ancienne.fr/

____

Schrijversmensen - V.S. Naipaul

V.S. Naipaul is een schrijver die mij afschrikt. Niet omdat het zo'n klootzak schijnt te zijn, enkel omwille van de dikte van zijn boeken, die een tomeloze ambitie verraadt.

Een tijdje geleden ben ik toch begonnen in Het raadsel van de aankomst, dat me vrijwel aanstonds met verstomming sloeg. Wegens tijdsgebrek daarin voorlopig gestrand had ik behoefte aan iets lichters, zoals een gevarieerde bundel met essays.

Hij zegt het niet met zoveel woorden, maar in Schrijversmensen onderzoekt Naipaul het stof waar goede schrijvers uit gemaakt zijn en welke (stimulerende of fnuikende) rol persoonlijke afkomst en verandering van omgeving daarbij spelen.

Het spijt me nu dat mijn kennis van Naipauls Proloog voor een autobiografie (in Privé-domein) is weggezakt, want beide boeken zijn stukjes van eenzelfde puzzel. Maar goed, juist vanwege die lacune heb ik me voorgenomen de belangrijkste biografische feiten die hier worden aangeboden te memoriseren, vandaar meer een resumé van Schrijversmensen dan een bespreking.

Culturele leegte
Naipaul, geboren in 1932 uit Indiase ouders die naar Trinidad kwamen om daar te werken, vertelt in de eerste twee essays van de bundel hoe hij de ontwikkelingsgang doormaakte van kleine observator die gretig de kleren, stijl en stemmen van de mensen uit zijn jeugd in zich opnam, tot beginnend schrijver in Engeland.

Engeland, want Trinidad zelf, een klein agrarisch immigranteneiland met een grote culturele en raciale diversiteit (Europese kolonisten, Afrikanen, Aziatische en Indiase immigranten), bood weinig intellectuele impulsen. Slechts segmenten van de bevolking had er onderwijs genoten.

Kleine plaatsen met een eenvoudige economie, zegt Naipaul, brengen kleine mensen voort met een eenvoudige levenbestemming. "Een schrijver heeft menselijke weelde nodig om over te schrijven en op een eiland heb je dat niet." Hij noemt als tegenvoorbeeld het Noorwegen van Ibsen, dat hoe provinciaals ook, kon bogen op bankiers, redacteuren, geleerden, mensen met ambities en aspiraties.

Er bestonden op Trinidad wel degelijk plekken waar schrijvers en lezers samenkwamen, maar meer dan kortzichtige en dus "onschadelijke poelen van ijdelheid" waren dat niet. Het was op eigen kracht dat Naipaul moest ontdekken dat poëzie meer was dan sentiment, hoogdravendheid en uitverkoop van "voor de hand liggende schoonheid".

Naipaul analyseert vervolgens op een erg knappe manier de oeuvres van een aantal schrijvers uit de regio, om na te gaan hoe zij zich trachtten te ontworstelen aan het ongunstige culturele klimaat: Edgar Mittelholzer, Samuel Selvon en -- de bekendste van allemaal -- die andere grote Caribische schrijver, Derek Walcott.

Erg hoog wordt Walcotts oeuvre door Naipaul niet ingeschat. Het is nog maar de vraag hoezeer dat te wijten is aan de eeuwige vete tussen die twee, maar Naipaul blijft wel netjes argumenten aandragen. Hij toont aan hoe Walcott in zijn vroege werk vooral heult met het idee van landschappelijk schoon -- een door het toerisme opgedrongen idylle die de harde plantage-realiteit onderschoffelt. Dat die landschappen onbevolkt zijn in die eerste gedichten komt omdat Walcott de spirituele leegte om hem heen gevoeld moet hebben, aldus Naipaul. In zijn later werd probeert Walcott die leegte dan weer te omzeilen door zijn stof met ouder, buitenlands werk te verweven, tot de antieken toe, of zelfs door de lof te zingen van de culturele leegte.

Het eerste essay 'De worm in de knop' eindigt met de strategie waarmee Naipauls vader Seepersad Naipaul, ook schrijver, de beperkingen van zijn omgeving probeerde te overstijgen. Bekentenisliteratuur, schrijven over persoonlijk pijn, was geen optie op een eiland als Trinidad, met zijn wrede verleden; het zou enkel de spotlust van anderen opgewekt hebben.

De verhalen van zijn vader over het Indiase platteland verschaffen Naipaul, die al lang naar de grote stad was verhuisd, een wezenlijke kennis over zijn roots.

"Zonder die kennis was ik op het koloniale Trinidad in spirituele zin net zozeer op drift geraakt als de vele mensen die ik later om me heen zag en gadesloeg."



Een beetje acteertalent
V.S. Naipaul verkast in de jaren vijftig naar Engeland. In 1950 krijgt hij een beurs voor een studie aan de universiteit in Oxford, en daarna werkt hij een aantal jaren als freelance journalist voor de BBC. Al snel wijdt hij zich volledig aan het schrijven van boeken, welk een armoedig bestaan dat ook oplevert.

Belangrijk is de ontmoeting met Anthony Powell in 1957. Tweeënvijftig is de schrijver van A dance to the music of time dan en op het hoogtepunt van zijn literaire roem. Naipaul is vijfentwintig jaar oud, "onbeholpen", en heeft al één boek op zijn palmares.

Powells aansporingen helpen de jonge schrijver, en toch, bijna vijftig jaar na dato, trekt Naipaul in dit boek vooral tijd uit voor een genadeloze doorlichting van Powells werk, dat naar zijn smaak steeds minder kwaliteit bood. Hij heeft het over de overdosis toevalligheden naarmate A dance to the music of time vordert, Powells onhandige verteltechniek, en het feit dat hij niet in staat is triviaal van belangrijk te onderscheiden. Hij schetst ook het drama van Powells onderwerpskeuze -- een jeugd in de Engelse middenklasse: heel erg in de mode toen hij aan de cyclus begon, ouderwets geworden toen hij de cyclus beëindigde. Vervolgens brengt Naipaul de genadestoot toe:

"Er bestaat een soort literatuur die zijn onderwerp ondermijnt. Dat doet de meeste goede literatuur, denk ik. Ondanks alle zorgvuldigheid waarmee Powell in A view to a death de lage landadel neerzet, laat hij het Engelse sociale leven precies zo achter als hij het heeft aangetroffen. Hetzelfde kan gezegd worden van The music of time."

In het essay 'Uiteenlopende wegen' doet Naipaul opnieuw een stap terug en memoreert hij in het bijzonder de sprong die hij trachtte te maken van universitaire essays naar het echte schrijverswerk, "iets persoonlijk, iets met gezag, iets dat je je welllicht in boekvorm zou kunnen voorstellen".

De uitwendige omstandigheden zaten Naipaul redelijk mee in Londen. Hij had tijd zat, er was iemand die zijn rekeningen betaalde, hij had een tafel, schrift en pen, evenals "een beetje acteertalent, opdat ik mezelf ook inderdaad als schrijver kon zien en aan die tafel kon blijven zitten."

Al lezend en schrijvend moet hij zich alleen nog ontdoen van een gebrek aan visie, en moet hij zijn Trinidese herkomst en het Engelse leven dat zijn wereldbeeld mee vormt, proberen te verzoenen. Die mix moet ook in zijn werk zijn beslag krijgen, maar hoe? Hij kan als schrijver moeilijk doen alsof hij maar één plek kent. Flaubert leert hem dat literatuur meer behelst dan een aparte taal en een bijzonder ritme. Madame Bovary, dat uiteindelijk eenvoudig, bondig en helder geschreven is, bezit toch een dramatische kracht door de onverwachte, sprekende details waarmee Flaubert zijn roman optuigt en die toegang geven tot de denktrant en ervaringswereld van de schrijver.

Maar opnieuw vindt Naipaul het al even instructief om een leermeester in zijn mindere momenten te tonen. In het geval van Flaubert betekent dat: tijdens het schrijven van Salammbô. Naipaul toont aan hoe Flaubert in zijn historische roman over de Huurlingenoorlog tegen Carthago (240-237 v. Chr.) nogal ongelukkig aan de haal gaat met het materiaal dat hem door Griekse historicus Polybius wordt aangereikt. Hoe hij diens gaten tracht op te vullen met uitsloverige proza, vol details en kleuren die de lezer toch nooit in zich kan opnemen.

Door verhaalstof toe te voegen maakt Flaubert ook kapot waar het Polybius om te doen was. "Hoe minder de schrijver zich op zijn gemak voelt, des te meer doet hij zijn best, en trekt hij alle registers van zijn talent open om zijn gelijk te halen." De antieke auteur schreef voor een publiek dat op de hoogte was van de gebruiken van haar eigen tijd, dus kon hij veel voor de hedendaagse lezer noodzakelijke informatie weglaten. Flauberts overgedocumenteerde stijl verstoort het evenwicht en de ethische kracht die van de oorspronkelijke vertelling uitgaat.

Een vreemd samenstel van stukjes en beetjes
De essays 'Kijken zonder te zien' en 'Andermaal India' hebben niets met literatuur te maken, maar lijken bedoeld om Naipauls rode draad -- de schrijver en zijn culturele inbedding (waar hij zich eventueel uit probeert los te wrikken) -- een bredere context te geven.

Genadeloos somt Naipaul op uit welke culturele bestanddelen Mahatma Ghandi was opgetrokken, om aan te tonen dat achter het massieve politieke icoon van de Onafhankelijkheidsbeweging evenzeer een versnipperd persoonlijkheid stak. Een man die toen hij in Engeland aankwam in 1888 slechts een zeer elementaire notie had van Indiase godsdienst en helemaal geen benul van de geschiedenis van India, maar kwam uit een land dat onder Britse heerschappij stond. Een man die daarna, tijdens zijn twintigjarig verblijf in Zuid-Afrika, weer nieuwe invloeden onderging.

"Hij was veeleer een vreemd samenstel van stukjes en beetjes die hij her en der had opgepikt: zijn moeders voorliefde voor vasten en algehele soberheid, het Engelse gewoonterecht, Ruskins ideeën over arbeid, Tolstojs religieuze droom over Rusland (Tolstoj die vijfentwintig kinderen verwekte, van wie twaalf bij lijfeigenen), het Zuid-Afrikaanse gevangenisreglement, de No Breakfast Association uit Manchester. Zijn uitgesproken politieke doel -- in Zuid-Afrika in India -- gaf aan al die drijfveren een ogenschijnlijke eenheid, maar van werkelijke eenheid was geen spareke; de stukjes vormden geen geheel; geen stukje was onmisbaar."

Als laatsten krijgen een veeg uit de pan: neo-ghandiaan Vinoba Bhave, de Bengaalse historicus en etnograaf Nirad Chaudhuri, en de moderne lichting Indiase familiechroniqueurs. Na zestig jaar onafhankelijkheid heeft India nog steeds geen autonoom intellectueel leven, verzucht Naipaul. Nog steeds gespleten door haar koloniale verleden en gebukt onder de armoede komt het enige culturele heil van naar het Westen uitgezwermde schrijvers die na één boek klaar zijn met hun geromantiseerde autobiografie. Familiekronieken waarvan er "elke maand wel een verschijnt" in Groot-Britannië of de Verenigde Staten.

"Als ze ervoor gaan zitten om, in navolging van hun succesvolle voorgangers, hun eigen boek te schrijven, hebben ze de indruk dat ze alle kanten opkunnen. Ze barsten niet van verlangen om iets te zeggen; er is niets wat onstuitbaar opwelt; ze laten zich voornamelijk leiden door imitatiezucht."

Schrijversmensen bevat, kortom, erg leesbare essays over noodzakelijke onderwerpen, geschreven door een man die weinig collega's het licht in de ogen lijkt te gunnen.

[afbeelding: schilderij van Derek Walcott, Marina - Rodney Bay, 2004]

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

V.S. Naipaul, Schrijversmensen
205 p.
Uitgeverij Atlas, 2008
Oorspr. A writer's people (2007)
Vertaald door Auke Leistra
____