Uit liefde in boeken - diversen

Het mag ironisch heten dat in een boek dat tot stand gekomen is in samenwerking met de Nederlandse Boekverkopersbond, de afdrukkwaliteit van de afbeeldingen zo hondsberoerd is.

Aardige lectuur was Uit liefde in boeken anders wel, hoewel veel auteurs met hun versuikerde herinneringen nogal veilig mikken op herkenbare sentimenten bij elke boekenliefhebber. Nieuwe inzichten waren schaars.

Goed, interessant was de vaststelling dat in een land dat bekend staat om zijn leescultuur, IJsland, de onafhankelijke boekhandels in de hoofdstad het evengoed moeilijk hebben om te overleven. Of een terloopse opmerking dat in Praag geen oude boekhandels te vinden zijn omdat onafhankelijke winkels er pas na de revolutie mogelijk waren.

Echt origineel is alleen Kees van Kooten, die in de Cevennen een kantoorboekhandel binnenstapt. Je komt te weten dat je als uitbater van zo'n Maison de la Presse (er is altijd maar eentje per dorp of kleine stad) over de kranten en de tijdschriften niets te zeggen hebt, terwijl die toch je omzet uitmaken. Wanneer een tijdschrift een succesvol nummer heeft en er pakweg honderd extra verkocht worden, dan kan je als gerant van die opbrengst eventueel nieuwe boeken inslaan. Want over de boeken blijft de beheerder van een Maison de la Presse zelf de baas.

Michaël Zeeman ziet de boekhandel als "seismograaf voor het maatschappelijke en culturele onbehagen": toon mij de nieuwe boeken, schrijft hij, en ik weet waar men zich ter plaatse ongemakkelijk over voelt. In zijn stuk klaagt hij voorts over de eenvormigheid van de ketenboekhandel, en blijft hij maar op diezelfde spijker hameren. Uit liefde in boeken laat immers ook goed het verschil zien tussen de geroutineerde schrijver, die netjes een verhaal kan inkleden, en de journalist, die ongecontroleerd meningen spuit.

In de categorie 'goud van oud' vallen het openingsstuk van Jan Siebelink, waarin ie memoreert hoe hij in een verlepte Parijse boekhandel het werk van Huysmans leert kennen, en de bijdrage van Cees Nooteboom, waarin het prachtige verhaal over hoe een vrijwilligersleger van klanten de verhuis ondersteunt van een boekhandel in Düsseldorf. En Connie Palmen? Die is uiteraard haar eigen doorschijnende zelf, met altijd een filosofische babbel paraat.

"Tussen de wereld en jou staat een verhaal. De meeste mensen denken dat ze de werkelijkheid waarnemen met hun eigen ogen, spontaan, onbevooroordeeld. Als een onbeschreven blad. Daarom menen ze dat ook de emoties die een waargenomen werkelijkheid oproept, authentieke emoties zijn. Maar ze lezen een verhaal. En het verhaal bepaalt welke emoties je ondergaat bij het leven van je leven. Ik geloof dat wat we zien en meemaken altijd bemiddeld is door een verhaal. Zonder verhaal maak je niks mee. Wat we zelf kennis noemen, is het leren kennen van de verhalen, van de ficties die tussen ons en de werkelijkheid staan."

"Meer nog dan in Nederland geeft het betreden van een boekhandel in het buitenland me die sensatie de verzameling verhalen binnen te gaan die mij de mogelijkheid bood de werkelijkheid te lezen. Juist wanneer het gevoel van ontheemding me bevangt, is elke boekhandel een thuishaven. In de regalen staan de boeken die me hielpen de wereld te zien. In Nederland maakt een bezoek aan de boekhandel me vaak onrustig, omdat ik er vooral de nieuwkomers zie, de boeken die me met hun aanlokkelijke titels kennis en vermaak beloven. Ze roepen me vooral toe wat ik nog niet gedaan heb, hen lezen, deel hebben aan hun verbeelding en vanaf dat moment behoren tot de onzichtbare familie van lezers die wel vertrouwd zijn met hun werk. In het buitenland is het niet het nieuwe dat me lokt, maar is het betreden van een boekhandel een manier van thuiskomen, een terugvinden van het vertrouwde."

De boekhandels die Adriaan van Dis (Sapienzas, Valletta) en Jan Brokken (Jānis Roze, Riga) beschrijven zijn allebei familiefirma's die hebben moeten zwoegen om te overleven, ook nu nog, niet zelden gehinderd door het wisselvallige politieke klimaat.

In het grondig gedocumenteerde stuk van Brokken leer ik dat onder Sovjetbezetting communistische boekverkopers de inhoudstafels van Lenins verzamelde werken uit het hoofd moesten kennen. Wanneer er een verbod op een boek kwam, kregen de verkopers twee dagen de tijd om het uit de winkel te verwijderen. Je tipte dan degene van wie je dacht dat die er de meeste belangstelling voor had. Zo kon een Letse verkoopster de laatste in de Sovjet-Unie gepubliceerde roman van Solzjenitsyn nog aan een jonge schrijver toespelen.

Martin Bril is de enige schrijver die een Belgische boekhandel bezoekt, de inderdaad voortreffelijke Groene Waterman in Antwerpen. Al laat zijn alom geroemde observatievermogen hem tijdelijk in de steek en pent hij abusievelijk In’t Profijtelijke Boekske over van het uithangsbord van In't Profijtelijk Boeksken, de tweedehandszaak dicht in de buurt. Bril had eerder al het laatste verblijf van Gerard Reve bezocht, diep in de Vlaamse provincie.

"Zulte bezochten we het eerst. Een dorp van niets, en ook nog aangrijpend lelijk. Het hart wordt gevormd door een rotonde -- een rond punt, zoals de Vlamingen zeggen. Een mooie uitdrukking overigens, alsof je in die punt kunt verdwijnen door er maar vaak genoeg omheen te rijden. Minstens zo leuk is dat de draaiende reiziger zich al doende kan afvragen of er ook niet-ronde punten zijn, zeg maar: vierkante punten. Me dunkt van niet. Dus een rond punt kan net zo goed punt heten, of rondje."

Dat Gerrit Komrij een boekhandel in Portugal vanonder het stof zou halen, lag in de lijn van de verwachtingen. Maar hij kwijt zich in 'De herrezen boekhandel' met brio van zijn taak, en schrijft een mooi, melancholisch portret van het mooie, melancholische Lello & Irmãos (Porto).

"Ik stond in een hoge ruimte die zich naar achteren tot in het oneindige leek uit te strekken. Toen mijn ogen enigszins aan het donker gewend waren zag ik twee lange toontafels, een aan de rechterzijde en een aan de linkerzijde van de ruimte. Je liep als het ware tussen twee houten tafels door een scheepsromp naar binnen. Ja, ik bevond me in een scheepsruim, want overal zag je betimmeringen, loopgangen, spanten en binten en, ergens in de verte, voerde een zowel ranke als monumentale trap naar het bovendek. Uitwaaierend naar twee zijden. Naar de hut van de kapitein of naar een uitkijkpost?"

Wat vreemd was aan dit boek: nergens een lyrische bespiegeling te bespeuren over online boekhandels, terwijl het internet bij uitstek beantwoordt aan de definitie die Michaël Zeeman van een goede boekhandel geeft:

"Een goede boekhandel is een boekhandel waarin je boeken aantreft die je elders, in andere boekhandels, nog niet hebt gezien. Goede boekhandels zijn boekhandels waarvan de voorraadkeuze eigenzinnig is en dus prikkelend, het zijn boekhandels waar je op nieuwe ideeën komt, waar je afgeleid wordt van je voornemens, waar het lijstje met aan te schaffen titels dat je, op papier of in je herinnering, bij je had ineens een heel ander lijstje wordt."

Dat maakt van Uit liefde in boeken nu al een gedateerde bundel. Want terwijl ik aantekeningen zat te maken voor een stukje over mijn eigen voorkeur in boekhandels, dat hier te zijner tijd zal verschijnen, viel me op dat daar al lang geen winkels meer onder ressorteren die alleen nieuwe waar brengen.

Wordt dus vervolgd. Lees intussen over mijn avonturen in De Slegte Gent.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> lijst van opgenomen schrijvers in de commentaren hieronder
> lijst van alle vermelde boekhandels in de commentaren hieronder

Diversen, Uit liefde in boeken : twaalf schrijvers op zoek naar een boekhandel
247 p.
Uitgeverij De Arbeiderspers, 2007
____