Magie van het gezond verstand - Georges Charpak en Henri Boch

Waarom hebben schrijvers, dichters en politici soms even weinig benul van wetenschap als de medicijnman van een vergeten indianenstam of als een aartsconservatieve religieuze goeroe? Terwijl een minimum aan basiskennis iemand weerbaarder maakt tegen oplichters of ideologische fanatici. Die vraag stellen twee Franse natuurwetenschappers zich in dit boek. Waarna een plezante spoedcursus gezond verstand volgt.

Een verontrustende studie achter in Magie van het gezond verstand toont aan dat het obscurantisme toeneemt in Frankrijk. Het rare is dat in een wetenschappelijk en technisch zo geavanceerde samenleving als de onze de mate van bijgeloof evenredig blijkt aan het opleidingsniveau. Hoe hoger de opleiding (basisschool, middelbaar, hoger onderwijs), hoe groter de kans op bijgeloof. Zelfs in het hoger technisch-wetenschappelijk onderwijs ligt het geloof aan het paranormale nog hoger dan gemiddeld. Even verrassend is dat het beroep niet doorslaggevend is voor de totstandkoming van bijgeloof: onder docenten of onderwijzers ligt geloof aan paranormale zaken bijvoorbeeld ook hoger dan gemiddeld. Toppunt van verdwazing is wel ene mevrouw Elizabeth Teissier, die aan de Sorbonne in Parijs als doctor in de sociologie kon afstuderen met een lofzang op de astrologie.

Bijgeloof en pseudo-wetenschap grijpt om zich heen, en dat terwijl de rapportage van paranormale verschijnselen duidelijk daalt -- kent u nog iemand die beweert feeën, spoken of heksen op bezems te hebben gezien? Ook de intensiteit van de verschijnselen daalt trouwens: dat de beelden op Paaseiland door mentale energie werden verplaatst geloven we niet meer, maar velen menen dat telekinese van een simpele papiersnipper misschien, ergens, waarom niet, toch wel mogelijk is.

Magie van het gezond verstand is een leuk maar onevenwichtig boek. Het onderstreept naar mijn smaak onvoldoende waarin wetenschap fundamenteel verschilt met intuïtie of bijgeloof. Kriskras strooien Georges Charpak en Henri Boch wel een paar wetmatigheden in het rond. Bijvoorbeeld de eenvoudige stelling dat een persoonlijke ervaring nooit als bewijs kan gelden. (Een ervaring is immers per definitie voorbij en dus iets dat men zich alleen nog herinnert. En die herinnering is an sich onbetrouwbaar, want niet iets dat we intact in ons geheugen kunnen ophalen, maar altijd het product van een reconstructie.) Maar zo'n opmerking in de marge is me te weinig: ik had een stelselmatig betoog willen zien over de wetenschappelijke methode, die gebaseerd is op waarneming, meting, voorspelling, experiment, verificatie en falsificatie. Wetenschappers stellen hypothesen op, maken voorspellingen, doen waarnemingen en evalueren aan de hand daarvan de hypothese en de resultaten.

Charpak en Boch vertrouwen te veel op het doorprikken van losse trucs. Ze vertellen hoe zelfverklaarde martelaars al eeuwen nepwonden fabriceren (met kaliumthiocyanaat en ijzerchloride), waarom levitatie oplichterij is, hoe iemand over hete kolen kan lopen (handig gebruik makend van tijd, isolatie, sferoïdale toestand, warmtecapaciteit en warmtegeleiding), via een slimmigheidje zijn hartkloppingen ogenschijnlijk kan opschorten, of metalen kan verbuigen (shape memory alloy). Magie van het gezond verstand lijkt derhalve meer op een show van de Masked magician dan op een boek over wetenschap. Terwijl de kracht van een logische redenering zoveel efficiënter is dan het onthullen van een goocheltruc.

Bijvoorbeeld: als een Nederlandse wichelroedeloper u vertelt dat zijn pendel 12 omwentelingen heeft gemaakt, dat het opgespoorde water zich dus bevindt op 12 meter diepte, zou het water zich dan bij een Engelse wichelroedeloper ineens op 12 voet diepte bevinden? Ander voorbeeld: horoscopen hebben inderdaad zoveel bekijks omdat mensen hun persoonlijke lotsbestemming niet terugvinden in de algemeen geldende uitspraken van de wetenschap en vanwege het feit dat de overredingskracht van vage en algemene uitspraken groter is dan steekhoudende beschrijvingen van professionele psychologen (het Barnum-effect). Maar fundamenteler is de vaststelling dat horoscopen onzin zijn omdat op eenzelfde gegeven dag onze planeet zich niet jaar na jaar in dezelfde positie bevindt in zijn baan om de zon. Het verschijnsel van de precessie van de equinoxen leidt namelijk tot een verschuiving van die positie.

Charpak en Boch vertellen dat laatste natuurlijk ook wel, en uitgebreid, maar ze offreren de doorsnee lezer geen algemeen kader. Dat is jammer, want op die manier blijft de ontrafeling van de grotere mythes, waar de auteurs zich gelukkig ook aan wagen -- de klimaatcrisis, de klopjacht op radioactiviteit, de overschatting van de wereldwijde besmetting door Tsjernobyl, alle nervositeit rond de nucleaire industrie -- een beetje in het ijle hangen.

Veruit het meest boeiden me de hoofdstukken over kansberekening, in het bijzonder de wetenschappelijke doorlichting van alle toevalligheden die we meemaken in het dagelijkse leven en die ons, al is het maar even, dreigen te doen geloven in lotsbestemming. Weet u hoeveel kans er bestaat dat u in acht achtereenvolgende worpen dezelfde zijde van een muntstuk te zien krijgt? 11%. Hoe groot de kans is van tien keer kop of munt na elkaar? 1 op 512. Hoezeer de mogelijkheid bestaat dat er twee mensen met dezelfde geboortedag zullen zitten in een groep van vijftig? 97%.

Kansberekening kan erg tegen onze intuïtie ingaan. Neem het geval van het familielid dat sterft kort nadat we voor het laatst aan hem of haar hebben gedacht. We moeten goed begrijpen dat als een of ander buitengewoon voorval zich kan voordoen, de kans dat zo’n niet van tevoren aangekondigde gebeurtenis te zien zal zijn, neerkomt op de som van de waarschijnlijkheid van elke specifieke gebeurtenis afzonderlijk.

Een ander bekend geval is dat van het medium dat op televisie voorspelde puur door zijn mentale vermogens een spectaculair aantal lampen bij de kijkers thuis te zullen laten doorbranden. Waarna tal van verbaasde kijkers de televisie opbelden: hun lampen wáren doorgebrand. Zij vergaten dat de kans dat een gebeurtenis zich voordoet misschien klein is bij een klein aantal pogingen of een gering aantal gevallen, maar dat die waarschijnlijkheid fiks toeneemt wanneer je meer pogingen onderneemt of meer gevallen bekijkt.

Laten we ervan uitgaan dat het programma werd gevolgd door 1 miljoen kijkers -– overigens werd een reeks als Mystères op TF1 bekeken door meer dan 10 miljoen Fransen! Dat betekent dat gedurende een uur of langer 5 tot 6 miljoen lampen brandden. Laten we ook even aannemen dat er kijkers waren die geen zin hadden om mee te doen, er genoeg van kregen of uit zuinigheid een paar lampen weer uitdeden. Dan komen we op een totaal van zeg 2 miljoen gloeilampen die een uur brandden.
Nu moet u weten dat de gemiddelde levensduur van een gloeilamp 1000 uur is. Dat betekent dat er in de loop van de uitzending sowieso zo’n 2000 lampen zouden doorbranden. Het simpele toeval verklaart dus waarom er zo veel telefoontjes binnenliepen op de redactie om kond te doen van de paranormale vermogens van het medium.

Georges Charpak en Henri Boch, Magie van het gezond verstand
Wetenschap, wonderen en paranormale verschijnselen verklaard
199 p.
Standaard Uitgeverij en Uitgeverij Elmar, 2003
Oorspr. Devenez sorciers, devenez savants (2003)
Vertaald door Hans van Riemsdijk
____