Uitgevers komen in de hemel - Walter Soethoudt

Ik ben opgegroeid met de Nederlandse literatuur omdat onze lome Vlaamse reuzen niet de minste aantrekkingskracht op mij uitoefenden als puber, ik weet ook niet goed waarom.

De Nederlandse auteurs leken mij soepeler te schrijven, ja, en over een grotere keur aan onderwerpen. Hun boeken zagen er ook mooier en professioneler uit dan die snel uit hun rug hangende vodjes van bij ons, met hun lelijk zetwerk en troebele covers. Mijn leerkrachten, ten slotte, deden geen aanwijsbare moeite om al die vooroordelen bij te sturen.

Resultaat: mijn kennis van de vaderlandse letterkunde van vóór 1995 is een grote gatenkaas. En echt veel swingende overzichten die mij verleiden tot nadere kennismaking zijn er niet. Over literatuur schijnt hier altijd te moeten geschreven worden door professoren. Het leeuwendeel van de Vlaamse non-fictie over literatuur bestaat uit verkapte thesissen. Werk van die paar journalisten met een geestige pen wordt zo goed als nooit gebundeld.

Daarom was ik erg blij met de autobiografie van de Antwerpse uitgever Walter Soethoudt. Nog vroeg in dit boek geeft hij een gezwinde roundup van het Vlaamse uitgeverslandschap van de laatste paar decennia, en zo kon ik eindelijk eens het ontstaan van Dedalus, Van Halewyck, De Sikkel, Heideland, Nioba, De Gulden Engel, Kritak en het Masereelfonds situeren in de tijd, compleet met een overzicht van welke auteur aan welke uitgeverij verbonden was. (Over Manteau, de grote afwezige in dit lijstje, lees je doorgaans genoeg bij Jeroen Brouwers.)

Daarnaast bedelft hij de lezer onder een karrevracht titels, vaak van schrijvers die mij totaal onbekend zijn, schrijvers die tot de verbeelding spreken, schrijvers uit de onderbuik van de literatuur. Ik wist eigenlijk niet dat die onderbuik zo dik was. Soethoudts memoires getuigen bovendien van een aanstekelijke gulzigheid, en het half-clandestiene sfeertje van zijn uitgeverij draagt natuurlijk ook bij tot de feestvreugde. Maar eerst: wie is deze man, de man achter de legende?

In bepalende mate op zedekwetsende wijze
De liefde voor het boek heeft Walter Augustinus Petrus Soethoudt (1939) duidelijk van thuis uit meegekregen, maar in Uitgevers komen in de hemel besteedt hij, de man van de daad, niet meer aandacht aan zijn jeugd dan nodig.

Als kleine jongen verslindt hij alle boeken die hij te pakken krijgen. Eerst Arendsoog en Karl May, later Hemingway, Steinbeck, Caldwell en Upton Sinclair. Zijn moeder had een boekhandel en ook zijn vader, die veroordeeld was wegens collaboratie, ging na het uitzitten van zijn straf in een boekhandel werken. Via deze vaderfiguur krijgt de Vlaamse bewustwording van de tot Belg genaturaliseerde Nederlander Soethoudt vorm. De beelden van de repressie zal hij nooit vergeten: zijn moeder die mishandeld wordt, zijn vader die drie jaar wordt opgesloten in de gevangenis.

Ergens ontleent hij een motto aan Bertus Aafjes, om zijn eigen jeugd te typeren: "Als je vader een ui is en je moeder knoflook, kun je het ook niet helpen dat je stinkt." Soethoudt zal in zijn latere leven enige tijd bestuurslid zijn van de Volksunie voor Antwerpen-Stad en als filmrecensent verbonden zijn aan het partijblad van de VU. Lang wordt hij door de gevestigde media als een rechtse rakker beschouwd.

Zijn eigen tumultueuze loopbaan als kleine, zelfstandige uitgever begint in het midden van de jaren zestig en zal uiteindelijk tweeënveertig jaar duren, gespreid over drie uitgeverijen: Uitgeverij Walter Soethoudt, Soethoudt en Co, en Facet.

Begonnen als loopjongen bij Boekbedrijf Pijl werkt Soethoudt eerst een tijdje voor De Dageraad, het bedrijf van zijn ouders, een groothandel in boeken die later ook eigen uitgaven op de markt brengt. Het aanbod is overigens niet voor een gat te vangen: schoolschriften liggen broederlijk naast een stapeltje pornoboekjes. Op 31 maart 1964 gaat Soethoudt alleen in zee, en start een éénpersoonsuitgeverij onder zijn eigen naam. Opereren doet hij vanuit de Perenstraat nr. 15, in de Seefhoek, de Antwerpse volkswijk.

De kwalijke naweeën van de oorlog zullen het uitgeefbeleid van Soethoudt tekenen: vrijheid van meningsuiting komt op de eerste plaats, leesplezier komt voor bevoogding. Zijn fonds is een ongelooflijk allegaartje: extreem-linkse literatuur náást boeken over Oostfrontstrijders, boeken over de Apartheid in Zuid-Afrika náást thrillers van een gewezen SS'er (Robert P.J. Verbelen), boeken waar de smet van de collaboratie aan hangt náást een religieuze bloemlezing (De ware liefde). In het begin zal Soethoudt vooral naam maken met porno-uitgaafjes, waarvan hij er zelf een twintigtal schrijft. Komisch zijn de herinneringen aan die keren dat hij gedagvaard wordt

"wegens boeken die aanstotelijk voor de eerbaarheid waren -- immers bevatten deze boeken in aanmerkelijke en bepalende mate op zedekwetsende wijze en met de bedoeling de zinnelijkheid van de lezer op te wekken en overmatig te prikkelen uitgebreide erotische beschrijvingen van de geslachtsgemeenschap, ontuchtige en/of oneerbare handelingen met soms een pervers of sadistische karakter in allerlei varianten."

Om kort te gaan: in een overwegend geborneerd en ‘Vlaemsch’ gekleurd landschap, waarin boeken beschouwd worden als de voortzetting van wat het katholieke onderwijs te bieden heeft en waarin dus Desclée-De Brouwer, Lannoo, De Clauwaert, Heideland, DAP/Reinaert en Averbode de toon aangeven, is de uitgeverij van Soethoudt een verademing. Achteraan Uitgevers komen in de hemel staat zijn credo:

"Waarom wordt iemand uitgever? Uitgever, auteur en vriend Roger Binnemans gaf daarop bijna hetzelfde antwoord als ik: ‘Ik heb twee linkerhanden.’ Bij mij werd het: ‘Ik heb krokodillenpootjes.’ Roger deed het op de veilige manier: hij werkte als werknemer. Ikzelf huldigde daarentegen de leus van Angèle Manteau: ‘De laatste der avonturiers zijn de uitgevers.’ Een uitgeverij opzetten is een passie die zeer dikwijls uitmondt in een avontuur, of een avontuur dat dikwijls uitmondt in een passie. Was het Oprah Winfrey niet, die ooit zei: ‘Ik geloof dat een van de grootste gevaren in dit leven het niet nemen van risico’s is’? Daarnaast is er de typerende uitspraak van Hegel: ‘Niets van enige betekenis in deze wereld is bereikt zonder passie.’
Maar wat als mijn pa nu zijn zin had gekregen? Was ik dan slager geworden? Misschien. Maar dan was er altijd nog een boekenverslindende moeder geweest om me de weg te wijzen. Misschien was ik dan wel een boekenverslindende slager geworden? Als ik de wijze woorden van de Amerikaanse auteur T.S. Eliot, ‘cultuur is het enige waarnaar we niet weloverwogen kunnen streven’, lees, weet ik dat mijn ma de bepalende factor is geweest voor mijn uitgeverschap, aangezien zij me er nooit toe heeft gedwongen te lezen, maar alleen het stilzwijgende voorbeeld gaf. Van de passie voor lezen kwam niet alleen de passie voor boeken an sich, maar ook voor wat je met boeken kunt doen.
Als uitgever probeerde ik alle mogelijke meningen aan bod te laten komen. Anders dan in bijvoorbeeld Frankrijk, wordt dat je in Vlaanderen en Nederland niet bepaald in dank afgenomen. Nee, in het Nederlands taalgebied moet je tot een club behoren: links, rechts, het midden, katholiek, vrijzinnig, rood, blauw, geel, holebi of hetero."

Juist door zijn ruimhartige opvattingen wordt Soethoudt ook vaak benaderd door mensen van allerlei slag. Aanhangers van Scientology en de Rafaëliaanse beweging zal hij echter resoluut de deur wijzen.

De kleine uitgever ziet vaak zwarte sneeuw -- op een dag moet hij zijn collectie uitgaven van de Olympia Press verkopen -- maar slaagt er met bescheiden middelen in enkele grote namen aan te trekken, omdat hij met een kennersoog vaak het potentieel ziet in nog niet in het Nederlands vertaald talent. Hij geeft werk uit van Jeffrey Caine voor deze bekend wordt als screenwriter, er verschijnen vertalingen van Samuel Fuller, en Soethoudt heeft van meet af aan oog voor het kunnen van jeugdschrijver Anthony Horowitz.

Maar ook de Vlaamse literatuur vaart er wel bij: Soethoudt doet de debuten van Jean-Marie Berckmans en Geert van Istendael verschijnen, naar verluidt een paar van de beste romans van Paul Koeck, en niet te vergeten het toneelwerk Groenten uit Balen van Walter van den Broeck. Even lijkt Soethoudt ook in de running voor Mieke Maaike's obscene jeugd, maar Boon beslist zijn edelpornografie in extremis bij de eigen Arbeiderspers onder te brengen.

Pantsergeneraal
Wat nu dit boek betreft: eerlijk gezegd denk ik dat Soethoudt zijn memoires met tegenzin heeft geschreven. 'Memoires' is overigens een groot woord voor de royaal geannoteerde fondslijst die Uitgevers komen in de hemel in wezen is. Aan de hand van krantenknipsels, oude agenda's en fragmentarische dagboekbladen haalt Soethoudt herinneringen op, zonder daarbij veel zorg te besteden aan stijl of structuur. Natuurlijk is er altijd wel een citaat van een grote jongen uit de wereldliteratuur te vinden om zo'n aanpak te rechtvaardigen, maar toch. Soethoudt lijkt me zo'n uitgever/maniak als Martin Ros, die te weinig een 'zittend gat' heeft om een dergelijk project tot een leesbaar einde te brengen. Hij is er ook de man niet naar om weemoedig terug te kijken.

Wat wel opvlamt uit dit boek met herinneringen is werklust, passie en een allesverterende nieuwsgierigheid. En onvermijdelijk ontstaat door de brokstukken heen een prachtig tijdsbeeld, met focus op de jaren zestig en zeventig. Handen vol anekdotes worden hier behoed voor de vergetelheid. Anekdotes over Jef Sprankenisse van boekhandel De Groene Waterman, over de hermetische schrijver Claude C. Krijgelmans die onder het pseudoniem Karel Elleveest een erotisch woordenboek publiceert, de Gebottelde gedichten van Marcel van Maele, de "gevreesde, maar altijd integere" katholieke criticus Paul Hardy, de verhuis van de Antwerpse Boekenbeurs van de stadsfeestzaal aan de Meir naar het Bouwcentrum.

Soethoudt memoreert tevens het overlijden van Gust Gils ("Op zijn doodsprentje staat in veertien woorden zijn credo: ‘Ik was een rusteloze geest, dit is niet mijn laatste rustplaats, maar mijn eerste.’"), breekt een lans voor Volksunie-voorman Hugo Schiltz, leert me dat de door mij bewonderde Nic van Bruggen eigenlijk een Vlaams-nationalist was en dat Gerd de Ley in bepaalde middens onterecht wordt afgedaan als alleen maar een samensteller van citatenbundels. Hij vertelt hoe Anthony Horowitz liefst 67 gelijkenissen ontdekt tussen diens Grieselstate en het eerste Harry Potter-boek en daarbovenop nog eens de diefstal van enkele namen uit een ander boek van hem, De Malteser erfenis, maar toch geen proces aanspant. Soethoudt kán schrijven. In de (schaarse) hoogtepunten lijkt het verdomd of je Brouwers zelf leest, zoals in deze herinnering aan Clem Schouwenaars:

"Als ik de naam Clem Schouwenaars zie, denk ik aan mij uitgave van Doods domeinen met de sublieme foto’s van Roger Dyckmans, nog altijd een van de mooist uitgegeven dichtbundels in Vlaanderen. En ik herinner me hoe ik naar Lampernisse in West-Vlaanderen reed om hem op te zoeken op de boerderij die hij huurde van een oud-oostfrontstrijder. Het toeval wilde dat die strijder, die een kloot was afgeschoten aan datzelfde oostfront, toen net op bezoek was en die nacht groeide uit tot de nacht van de Panzergeneral. Met de pantsergeneraal aan het stuur reden we met z’n drieën, dronken, door de meest dikke mist ooit door mensenogen aanschouwd. We reden in een dodelijke gang over de smalle wegen door de weilanden en kwamen uiteindelijk terecht bij de ex-chauffeur van Cyriel Verschaeve. We bezochten ook een café dat men vroeger van voren een sigarenwinkel en van achteren bordeel zou hebben genoemd. Tegen de morgen, en weer thuis bij Clem, zaten de pantsergeneraal en ik naar Alle mensen worden broeders te luisteren en zongen lustig mee, tot Clem ons vroeg of we eens naar zijn muziek wilden luisteren. Sinds die nacht houd ik van Bach. Clem schreef erover in Antichambre. Later zou ik de tekst voorlezen op de zolder van de boerderij van Wilfried Sobry en Martine Lefevere, een kleine, voluptueuze namaakblondine die heel wat mannen het hoofd deed draaien. Dit deed ik ter gelegenheid van de presentatie van haar tweede dichtbundel, waarbij de gasten zich op de gelijkvloerse verdieping bevonden. Ik houd er niet zo van als spreker te fungeren. Vroeger op familiefeestjes zong ik Uncle Satchmo’s lullaby van onder de tafel. Zingen en praten: oké, als ze me maar niet zien. Ik ben Martine sindsdien een beetje uit het oog verloren, maar heb haar echt liefgehad.
Clem the lover, Clem de pessimist, Clem de man die in een handomdraai van humeur kon veranderen. Clem dreigde herhaaldelijk met zelfmoord en hield het niet bij dreigen, alleen mislukten de pogingen altijd jammerlijk, omdat hij blijkbaar de truc had gevonden om net voordat er hulp opdaagde de koord om zijn hals te doen en er aldus toch levend uit te komen."

Voor de rest is dit boek interessant omdat Soethoudt er luidkeels zijn overtuiging in verkondigt dat pulp en triviale kinderboeken evengoed de basis kunnen leggen voor een leven lang lezen als verantwoorde lectuur. Soethoudt heeft een broertje dood aan verplicht lezen, kinderboeken met een boodschap en kommer- en kwelliteratuur. In februari 1986 wordt door Soethoudt uitgeverij Facet opgericht, dat vooral een fonds brengt van goede verhalen.

Een van de meest bijtende passages in dat verband is gericht aan Het Nationaal Centrum voor Jeugdliteratuur (inmiddels Stichting Lezen), dat ervanlangs krijgt omdat het zo'n gewillig instrument is in de hand van Nederlandse uitgevers.

> lees een lang fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder
> fondslijst van Soethoudt in de catalogus van de KB

Walter Soethoudt, Uitgevers komen in de hemel : herinneringen
319 p.
Uitgeverij Meulenhoff en Uitgeverij Manteau, 2008
____