vrijdag 15 februari 2008

De bibliotheek bij nacht - Alberto Manguel

Ik deel de liefde van Alberto Manguel. Zonder de vrijwel dagelijkse omgang met de openbare bibliotheek en, later, mijn handbibliotheek zou ik niet zijn wie ik nu was. Meer dan de pedagogische praatjes van mijn ouders en de suffe vertogen van leerkrachten uit het middelbare onderwijs hebben grote aantallen boeken me blijvend en diepgaand gevormd.

Toen het oude gebouw van de buurtbibliotheek een jaar of twee geleden werd gesloopt, ben ik daarom nog snel de werf binnengedrongen, het verbodsbord negerend, om een paar finale foto's te maken.

Ik dacht zelfs even aan een dictafoontje, om het typerende geluid van de zware deur die in het slot valt vast te leggen. Neen, lach niet, het zijn die kleine triggers die jaren later een reservoir aan onvermoede herinneringen kunnen blootleggen.

Maar het recordertje heb ik op het laatst toch thuis gelaten. Bang dat iemand me zou zien en me voor een totale idioot zou houden.

En daarbij, hoe zou ik ooit de geur in die boekerij hebben kunnen capteren? Een geur al even kenschetsend als de akoestiek of nog meer, want sinds mijn kindertijd ongewijzigd gebleven. Een ongemeen krachtig nostalgisch parfum, de smaak van de lucht van de ruimte waarin ik Astrid Lindgren leerde kennen, Hans Christian Andersen en een eindeloze sliert Hoe en Waarom's.

Heil zij bibliotheken dus, in alle hoedanigheden. Instituten van "kennis en verbeeldingskracht" noemt Manguel ze in De bibliotheek bij nacht, en wat is het lastig om dat nieuwe boek van hem samen te vatten. Manguel toont juist de veelvormigheid aan van de functies die een bibliotheek allemaal kan hebben.

In vijftien hoofdstukjes, met Borgesiaanse titels als 'De bibliotheek als mythe', 'als macht', 'als ruimte', 'als geest', schildert hij het hele spectrum. Dat gebeurt op een prettige keuveltoon, terwijl de auteur met de losse hand anekdotes plukt, meestal van zo'n driekwart pagina lang, uit de bibliotheekgeschiedenis.

Zo gaat het hoofdstuk 'De bibliotheek als schaduw' over alle mogelijke redenen waarom boeken afwezig blijven in de bibliotheek: omdat een tirannieke catalogusindeling ze uitsluit, omdat de bibliotheek geplunderd werd of omdat een censor de boeken verbood.

Manguel is op zijn best als hij oud en nieuw badinerend aan elkaar linkt. Aangekomen bij censuur behandelt hij bijvoorbeeld in een beweging door de zestiende-eeuwse Index van verboden boeken, de boekverbrandingen door de volgelingen van Luther en Calvijn, de door Stalin verboden werken van ‘bourgeois’ schrijvers, de door senator McCarthy verbannen boeken van de ‘communistisch krabbelaars’, de boeken vernietigd en verboden door de Taliban, door Castro, door de regering van Noord-Korea, de burgemeester van Orange en door de ambtenaren van de Canadese douane.

Juist door de losvaste poëzie in Manguels uniforme tussentiteltjes, merkte ik onderweg dat ik die indeling ging onttakelen. Bij deze eerste leesbeurt was ik er niet op uit om zoveel mogelijk petites histoires vast te houden, maar om het boek voor verder gebruik te annoteren, in de marge. Een greep uit de aangestipte onderwerpen:

1. Roemruchte bibliotheken uit het verleden en hun symboolwaarde.

2. Alle manieren om boeken te ordenen. Perec bracht ze in Classer/penser in kaart: alfabetisch, op land of contintent, op kleur, op datum van aankoop, op datum van publicatie, op formaat, op genre, op literaire periode, op taal, volgens onze eigen leesprioriteit, per serie. (Is dat stukje overigens niet opgenomen in Privé-domein, in Ik ben geboren?) Aansluitend: de gebrekkigheid van elke indeling.

3. Geen enkele ordening is ontschuldig maar dringt onze kijk op de wereld op. Als men Vreemde bekentenis van Tsjechov opneemt in de afdeling Detectiveromans, wordt de lezer gedwongen het verhaal te volgen "met de vereiste instelling van moord, aanwijzingen en valse sporen".

4. Het omgekeerde: de afwezigheid van classificatie. Hoe gebrek aan orde net inspirerend kan zijn. Umberto Eco: "De ideale functie van een bibliotheek is om een beetje te lijken op de kraam van een bouquiniste, de ideale plek voor trouvailles."

5. De interessante biografie van John Dewey.

6. De trucs die bibliotheekbezitters toepassen om toename in volume het hoofd te kunnen bieden: snoeien in hun kostbare verzameling, dubbele rijen boeken, bepaalde onderwerpen afstoten, paperbacks weggeven, of zelfs verhuizen en hun huis aan hun boeken schenken. De Engelse dichter Lionel Johnson zat zo om ruimte verlegen dat hij boekenplanken ontwierp die als kroonluchters aan het plafond hingen. Zie ook: de arme Patrice Moore.

7. Weldoeners die bibliotheken oprichten. Andrew Carnegie.

8. Hoe (nationale) bibliotheken ontstaan.

9. Hoe ze overleven tijdens vijandige regimes.



10. De architectuur van bibliotheken. De Salle Labrouste in de Bibliothèque Nationale in Parijs en de Florentijnse Laurenziana van Michelangelo. Hoe de vorm van de bibliotheek bepaalde leesgewoonten stimuleert.

11. Het geheugen van lezers. De mentale bibliotheek: orale overdracht.

12. Wat blijft hangen van gelezen boeken. Hoe boeken herinnerd worden, vervormd, ingedikt of aangelengd door het geheugen.

13. De flexibiliteit die de Duitse kunsthistoricus Aby Warburg eiste van zijn collectie. Hij werkte met panelen behangen met foto's en ander materiaal, rusteloos op zoek naar iconografische dwarsverbanden.

14. Boeken lezen in functie van persoonlijk onderricht.

15. Slechts één boek lezen, de Bijbel. Het boek als het Geopenbaarde Woord.

16. Genot versus discipline. Jezelf boeken eigen maken door middel van instinct, gevoel en begrip versus de invloed van een canon.

17. Associatief lezen. Samuel Johnson bijvoorbeeld las zonder een bepaalde methode of discipline, sneed pagina’s soms niet open en las alleen verder waar het boek open viel. Toeval, zo meende hij, was net zo’n goede raadgever als geleerdheid.

18. Imaginaire bibliotheken. Fictieve boeken. Gefantaseerde boektitels die nooit bestaan hebben. Denken aan boeken die nog geschreven zouden moeten worden.

19. De bibliotheek als middel om te overleven. In het concentratiekamp Bergen-Belsen deed een exemplaar van De Toverberg van Thomas Mann de ronde onder de gevangenen. Een jongen herinnerde zich het moment dat het zijn beurt was om het boek vast te houden als een van de hoogtepunten van de dag, toen iemand het aan hem doorgaf.

20. De nationale bibliotheek als het portret van de ziel van de hele natie. Sir Antonio Panizzi, bibliothecaris van de British Library.

21. De bibliotheek versus het internet. Manguel staat sceptisch tegenover het wereldwijde web. Het waardevolle van het net zit voor hem in de beknoptheid en veelzijdigheid van de informatie; het kan ons niet ook nog concentratie en diepgang leveren. Hij klaagt ook aan dat het internet hoogstens een momentopname is en de noodzakelijke band met het verleden mist. "De (virtuele) verdienste van het web bestaat uit een constant heden -- wat voor middeleeuwse geleerden een van de definities van de hel was."

Ik zei het al: een bijzonder rijk boek. Om de waarde van Manguels warmhartig aan elkaar geprate anthologie in te schatten, zou ik De bibliotheek bij nacht moeten vergelijken met het werk van andere specialisten als Holbrook Jackson of Nicholas Basbanes, maar dat kan ik nog niet.

Ik moet voorlopig volstaan met te zeggen dat ik -- puur inhoudelijk -- de stukken over oude Chinese encyclopedieën, over Mesopotamische bibliotheken en over de omgang met boeken van de middeleeuwe arabieren het meest de moeite waard vond. Die boden voor mij echt iets nieuws. De rest is vooral een festijn van herkenning. Het is moeilijk om geen sympathie te voelen met de minzame, peetvaderlijke bibliofiel Alberto Manguel.

Jammer daarom dat De bibliotheek bij nacht op glanspapier werd gedrukt. Het vermoeit de ogen, maakt het boek onbetamelijk zwaar en transformeert elke potloodnotitie in een onuitwisbare kras.

[afbeelding: nooit uitgevoerd ontwerp voor een Franse nationale bibliotheek door Étienne-Louis Boullée]

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> uitgebreide bibliografie in de commentaren hieronder

meer Manguel in:
> The New Statesman
> The Guardian
> The New York Times

Alberto Manguel, De bibliotheek bij nacht
De liefde voor boeken en de kunst van het verzamelen
336 p.
Uitgeverij Ambo, 2008
Oorspr. The library at night (2006)
Vertaald door Ton Heuvelmans

____

1 opmerking:

Achille van den Branden zei

Northrop Frye Unbuttoned: Wit and Wisom from the Notebooks and Diaries
Literary Remains – Samuel Taylor Coleridge
The Legends of the Jews – Louis Ginzberg
La biblioteca scomparsa – Luciano Canfora
Guide to the Library of Congress – Charles A. Goodrum en Helen W. Dalrymple
La biblioteca de Alejandría – Hipólito Escolar Sobrino
Books and Their Makes during the Middle Ages – Haven Putnam
Proses diverses – Stéphane Mallarmé
La sagesse du bibliothécaire – Michel Melot
Rude Words : A Discursive History of the London Library – John Wells
Lunacy and the Arrangement of Books – Terry Belanger
On Lying in Bed and Other Essays – G.K. Chesterton
Les bibliothèques en Chine au temps des manuscrits – Jean-Pierre Drège
Dictionary of the Middle Ages – Sergei A. Shuiskii
A History of Cataloguing and Cataloguing Methods : 1100-1850 – Dorothy May Norris
L’armoire à sagesse: Bibliothèques et collections en Islam – Houari Touati
Les bibliothèques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie, en Syrie et en Egypte au Moyen-âge – Youssef Eche
The Fibrist of al-Nadim : A Tenth-Century Survey of Muslim Culture – Bayard Dodge
Libraries in the Ancient World – Lionel Casson
Irrepressible Reformer : A Biography of Melvil Dewey – Wayne A. Wiegrand
Pack My Bag : A Self-Portrait – Henry Green
Some Caricatures of Book Collectors : An Essay – A.N.L. Munby
La mémoire des livres en Occident – Anthony Grafton
Double Fold : Libraries and the Assault on Paper – Nicholson Baker
The Poet at the Breakfast-Table – Oliver Wendell Holmes
Advis pour dresser une bibliothèque – Gabriel Naudé
A Social History of Islamic Education – Jonathan Berkey
Handbuch der Bibliothekwissenschaft – Fritz Milkau
The Gospel of Wealth and Other Timely Essays – Andrew Carnegie
Long Overdue : A Library Reader – Alan Taylor
Carnegie Libraries – S. Bobinski
Historia de las bibliotecas – Hipólito Escolar
One Writer’s Beginnings – Eudora Welty
The Book before Printing – David Diringer
Mes bibliothèques – Varlam Chalamov
La Bibliothèque du Patriarche
Den Arabiske Bog – Johannes Pedersen
A History of the Ambrosiana – Angelo Parerdi
La bibliothèque nationale des originesà 1800 – Simone Balayé
La bibliothèque nationale, mémoire de l’avenir – Bruno Blasselle en Jacqueline Melet-Sanson
The Reading Room – P.R. Harris
Michelangelo at San Lorenzo – William E. Wallace
Embarrassments – Henry James
Les cités bibliothèques du désert mauritanien – A.M. Tolba
The Silk Road : Trade, Travel, War and Faith – Susan Whitfield en Ursula Sims-Williams
Humanist Educational Treatises – Battista Guarino
The Scholar in His Study : Ownership and Experience in renaissance Italy – Dora Thornton
Night & Horses & the Desert : An Anthology of Classical Arabic Literature – Robert Irwin
Aby Warburg : An Intellectual Biography – Ernst Gombrich
Die Mneme als erhaltenes Princip im Wechsel des organischen Geschehens – Richard Senon
Ancient Literacy – William V. Harris
Hunger for the Printed Word : Books and Libraries in the Jewish Ghettos of Nazi-Occupied Europe – David Shavitt
The Best of Myles – Flann O’Brien
Lethe : Kunst und Kritik des Vergessens – Harald Weinrich
The Southern Negro and the Public Library – Eliza Atkins Gleason
La disparition de la bibliothèque de Turgeniev – Nina Berberova
The Looting of the Iraq Museum – Milbry Polk en Angela M.H. Schuster
Some Libraries We Have Not Visited – Edwin H. Carpenter
A National Library in Theory and in Practice – K.W. Humphreys
Prince of Librarians : The Life and Times of Antonio Panizzi – Edward Muller
Portraits and Sketches – Edmund Gosse
L’apparition du livre – Lucien Febvre en Henri-Jean Martin
La Bibliothèque de Liban – Maud Stéphan-Hachem
Les dents de Bérénice : Essai sur la représentation et l’évocation des bibliothèques – Jean Roudaut

Related Posts with Thumbnails