maandag 21 januari 2008

Het schandaal - Shusaku Endo

Het voornaamste dat dit boek van Shusaku Endo mij heeft bijgebracht, is een dieper besef wat een minderheidsgodsdienst het christendom wel niet is in Japan. Amper één procent van de bevolking is er katholiek.

Als roman is Het schandaal wat mij betreft geen blijver. En niet alleen omdat het weer eens een gekunsteld verhaal betreft over een schrijver. God weet dat ik daar een hekel aan heb. Schrijvers die schrijvers opvoeren.

De auteur waarvan sprake heet Suguro. Ooit is er een tijd geweest dat hij als katholiek te midden van zijn schrijvende collega's een bestaan als verschoppeling leed. Japanse literatoren drongen er zelfs krachtig op aan zijn christen-zijn op te geven. Recensenten verweten hem dan weer bang te zijn voor seks en andere smerigheid in zijn boeken. En de Japanse lezer, die had lang geen oren naar het Godsverhaal dat Suguro in zijn romans bracht.

De reacties zijn inmiddels milder geworden en op zijn vijfenzestigste ontvangt Suguro nog maar eens een literaire onderscheiding. Die gala-avond wordt echter het begin van een helletocht: de receptie wordt verstoord door een dronken vrouw die beweert dat ze Suguro uit een bordeel in Tokio heeft zien stappen.

Klopt dat verhaal? Of is er een dubbelganger in het spel? Feit is dat de ambitieuze reporter Kobari zijn voordeel doet met het gerucht dat Suguro peepshows frequenteert, en hem voortaan schaduwt. Zeer tegen de zin van de schrijver natuurlijk.

"'Je bent een voorstander van gerechtigheid, hè? Je eigen tekortkomingen vergeten en anderen veroordelen, dat is gerechtigheid voor journalisten tegenwoordig, niet?'"

Maar ondertussen raakt ook de echte Suguro het noorden kwijt, en gaat hij stilaan verdacht veel lijken op zijn vermeende evenbeeld dat overal wordt waargenomen. Wanneer hij een studente die om geld verlegen zit een onschuldig baantje geeft bij hem thuis, hitst het wicht hem meer op dan hem lief is.

In een naburige kunstgalerij duikt ook een geschilderd portret op van Suguro, met een gezicht "waar de pure verdorvenheid van afdruipt". Maar hij heeft nooit voor iemand geposeerd!

En later leert de oude, getrouwde schrijver mevrouw Naruse kennen, een vrijwilligster op de kinderafdeling van een ziekenhuis, die zich in de nachtelijke uren overgeeft aan... sm-praktijken, nursing en wurgseks.

Als beiden uit eten gaan, slaagt Suguro er niet in een verband te leggen tussen de uitdrukking waarmee de vrouw nu eet en die van haar altruïstische alter ego, eerder in het ziekenhuis.

"Ze bracht de gebrande rijst, shih-chin-kuo-pai geheten, handig met de lange stokjes naar haar mond. Het droge geluid waarmee ze de gebrande rijst vermaalde weerklonk binnensmonds. Toen hij strak naar de bewegingen van haar mond keek, voelde hij een soort rauwe begeerte. Er zat iets erotisch in, het deed hem denken aan een seksuele activiteit, waar hij nooit eerder associaties mee had gekregen wanneer hij met zijn eigen of andere vrouwen at. Dat was het niet alleen, in de bewegingen van haar lange vingers wanneer ze de eetstokjes hanteerde of het glas naar de mond bracht, zat iets van de soepelheid waarmee een spin de draden om zijn prooi wikkelt."

Mevrouw Naruse lijkt de schrijver als het ware te gaan initiëren in de gelaagde wereld van het driftleven.

"'Seksualiteit geeft uitdrukking aan geheimen diep in je hart, geheimen die je je zelf niet eens bewust bent.'"

Om de cirkel rond te maken: Naruse blijkt ook een verhouding te hebben met de maakster van het portret dat op Suguro lijkt.

Suguro raakt langzaam maar zeker, en buiten zijn wil om, verstrikt in een wereld waar de neonlichten onophoudelijk aan- en uitflitsen.

"Geslachtsverkeer openbaart wat bij ieder mens diep in zijn binnenste verborgen ligt -- maar hier in deze buurt leek seks al te makkelijk en goedkoop gehanteerd te worden. Vreugdeloosheid lag over alles heen, zoals het braakseldroesem van dronkemannen uit de voorbije nacht wijd en zijd aan weg, muren en lantaarnpalen kleefde."

En steeds, met sadistisch genoegen, duikt zijn schunnige alter ego op in het straatbeeld om aan de reputatie van de zedige auteur afbreuk te doen. Endo laat alle mogelijke speculaties open. Betreft het een dubbelganger, een astraallichaam, een hallucinatie, of een afsplitsing van Suguro's onderbewuste?

Het schandaal, kortom, gaat over de kracht van de seksualiteit, een kracht die met geen moraliteit te onderdrukken valt. De roman schetst een arme katholieke schrijver die, fin de carrière, deze twee tegenpolen alsnog zal moeten proberen te verzoenen.

Het is zelfs ruimer dan dat: hij zal goed en kwaad met elkaar in het reine moeten brengen, want dat blijken zijden van eenzelfde medaille.

Het probleem is dat Endo dat conflict niet al te subtiel benadert. Zo laat hij Suguro bijvoorbeeld met gefronste wenkbrauwen een boek lezen over Gilles de Rais -- kindermisbruiker, maar ook strijdmakker van de heilige Jeanne d'Arc.

Dat Suguro ten slotte geen bevredigende synthese lijkt te vinden -- Endo kiest voor een al te open einde -- frustreerde me als lezer. Het masker valt af, en Het schandaal openbaart zich ineens als een matte roman: een boek waarin de held niet klem genoeg wordt gezet om interessant te zijn, een boek dat via makkelijke geheimzinnigheid zeer spannend wil zijn maar het niet is.

Een van de weinige hoogtepunten is de scène waarbij Suguro in een hotel door een kijkgat zijn alter ego begluurt terwijl deze ontucht bedrijft met het meisje dat hij aan werk heeft geholpen.

Het zou me niet verbazen mocht dit een leeslijstboek zijn in Japan, dat bij duizenden middelbare scholieren op het programma staat. In een land waar zowat iedereen Shintoïstisch of boeddhistisch is, zal om een ouderwetse roman over zondebesef wel een prikkelend soort exotiek hangen; voor een doorsnee katholieke Vlaming is er weinig nieuws onder de -- rijzende -- zon.

Ik herinner me uit een ver puberverleden de mooie, indringende en tegelijk zeer eenvoudige roman Demian van Herman Hesse over hetzelfde thema. Dát boek sloeg pas in als een bom. Al had ik er ook de leeftijd voor, toen.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken

Shusaku Endo, Het schandaal
253 p.
Uitgeverij De Arbeiderspers, 1990
Oorspr. Skyandaru (1986)
Vertaald door C.M. Steegers-Groeneveld

____

2 opmerkingen:

Anoniem zei

Wellicht dat dagelijks boeken lezen de diepere gedachten niet bepaald dichterbij brengt? Ik zou zeggen, nog eens lezen en iets langer over nadenken.

Achille van den Branden zei

Waarom schrijft u úw diepzinniger gedachten bij dit boek dan hier niet meteen neer?

Suggereren is een beetje makkelijk, weet u.

Related Posts with Thumbnails