dinsdag 20 november 2007

Persepolis [1] - Marjane Satrapi

Ik kijk al meer dan een jaar reikhalzend uit naar een gelegenheid om het vierdelige Persepolis te lezen, en net in de week dat ik besluit het eerste album op te pakken, hoor ik in De Zevende Dag dat het pas verfilmd is.

In het autobiografische Persepolis (genoemd naar de stad waar de legendarische Perzische koningen Darius en Xerxes verbleven), heeft de Iraanse Marjane Satrapi de Revolutie van 1979 verstript, gezien door de ogen van een klein meisje, waarin we de tekenares zelf herkennen.

Als je de kwaliteit van een strip afmeet aan de variatie die een tekenaar weet te bereiken binnen zijn of haar zelfgekozen keurslijf -- dat van vereenvoudiging door middel van doorgedreven stilering -- scoort Persepolis hoog.

De plaatjes zijn attractief en divers. Satrapi hanteert een soort afgeroomd expressionisme, een eenvoudige maar efficiënte beeldtaal in zwart/wit, en zij laat het verhaal goed vooruit gaan, met voldoende grote sprongen. Daarnaast zorgt ze ervoor dat tekst en tekening elkaar vooral aanvullen in plaats van te overlappen. Complementariteit: nog zo'n belangrijke maatstaf voor beeldverhalen.

Dat laatste lukt overigens niet altijd, vooral omdat er veel uit te leggen valt voor de gemiddelde westerling, die niet ingevoerd is in de recente Iraanse politieke geschiedenis.

Zo lijkt zo'n pro-westerse Sjah op het eerste gezicht best een fijne pion in het Midden-Oosten, tot je hoogte begint te krijgen van het ware verhaal achter zijn Iraanse schijndemocratie.

Satrapi laat onomwonden zien hoe de Sjah met de steun van westerse regimes werd geïnstalleerd als buffer tegen de bolsjevieken én als behoeder van de vrije weg naar de olievoorraden in zijn land.

Onder het bewind van de Sjah (het Perzische woord voor koning), vanaf 1941, werd de Perzische maatschappij ook zeer sterk bepaald door klasseverschillen. Vrije meningsuiting was er zeer relatief. In Persepolis wordt de harde repressie getoond van politieke tegenstanders. Pikant detail: de beulen die de dissidenten tot bekentenissen moesten dwingen werden opgeleid door de CIA.

Kortom, na eeuwen te zijn onderdrukt door respectievelijk haar eigen Perzische keizers, de Arabieren en de Mongolen, wordt de bevolking nu geknecht door een westerse vazal.

In dat klimaat groeit Satrapi op in een gelovig maar modern Iraans gezin. Haar ouders zijn rijke intellectuelen die hun dochter laten studeren aan een Frans college in Teheran.

Geprikkeld door de verhalen over de vele predikers die de Perzische geschiedenis rijk is (waaronder Zarathoestra) besluit het meisje zelf een profeet worden.

"Behalve mijn oom geloofden niet veel mensen in mij."

Verzonnen of niet, in diezelfde periode leest ze over het dialectische materialisme dat Karl Marx voorstaat.

Algauw haalt de harde werkelijkheid haar in, wanneer een paar dissidente, communistisch gezinde familieleden, belangrijke rolmodellen voor Satrapi, achter de tralies belanden.

En zo gaat Persepolis eigenlijk over hoe een jong meisje ideologisch haar weg probeert te vinden in het leven.

Satrapi zet af en toe grappig-schematische tekeningen in om dingen op te helderen. Een paar gekloneerde figuurtjes die een massademonstratie tegen de koning moeten voorstellen bijvoorbeeld. Dat werkt nu eenmaal prima in een strip. Historische fresco's, bij wijze van achtergrondinformatie, worden op dezelfde manier vormgegeven.

De tekenares vindt ook een bevredigende oplossing om de honderden onschuldige doden af te beelden. De tragiek wordt alleen maar verteerbaarder gemaakt door de kinderlijke fantasie van haar heldin, niet weggepoetst.

Didactiek en ontroering gaan op elke pagina van Persepolis hand in hand.

Satrapi is ook erg goed in het bedenken van onnadrukkelijke, veelzeggende, licht symbolische poses voor haar personages. Of het nu een knus familiaal tafereel betreft of een folterpraktijk in de gevangenis.

Vreemd voor dit eerste album, dat de opmaat naar de Islamitische Republiek beschrijft, is dat met geen woord gerept wordt over Khomeini. De invloed van de ayatollah wordt enkel zijdelings gesuggereerd.

"In een land waarin de helft van de bevolking analfabeet is kun je geen mensen mobiliseren rond Marx. Het enige wat hen kan verenigen is nationalisme of religie..."

Ik ben dan ook zeer benieuwd geworden naar het tweede album. Dat zal vast draaien rond de confrontatie van de vrijgevochten Marjane Satrapi met de terugkeer naar de streng-islamitische beginselen. Hoofddoekdracht, om maar iets te zeggen.

Zoals het een beginnend dictator past zal Khomeini immers dankbaar gebruik maken van een gewapend conflict (in casu: de Irak-Iranoorlog) om de nationalistische gevoelens aan te scherpen, en in die sfeer van eendracht geruisloos zijn religieus fanatisme op te leggen.

En zo volstrekt zich de sombere paradox. De vroegere (vaak seculiere) revolutionairen zullen de nieuwe vijanden van de Islamitische Republiek worden. Dat belooft, de achtergronden van Satrapi inmiddels kennende.

Persepolis wordt -- vanzelfsprekend -- gecensureerd in het huidige Iran van Ahmadinejad.

> Persepolis 2 op Achille
> Persepolis 3 op Achille
> Persepolis 4 op Achille
> meer tekenaars op Achille
> meer over de Iraanse Revolutie op Achille
> http://en.wikipedia.org/wiki/Mohammad_Reza_Pahlavi

Marjane Satrapi, Persepolis (1)
75 p.
Uitgeverij Atlas, 2002
Oorspr. Persepolis 1 (2001)
Vertaald door Toon Dohmen

____ tekeningenkey persiakey

2 opmerkingen:

Claudia zei

Ik heb de boeken niet gelezen, maar wel het geluk gehad om de film te zien in Cannes eerder dit jaar. Ik vond het prachtig. Maar smaken verschillen, want mijn partner in crime daar viel gewoon in slaap...

Gilles Roberfroid zei

Geweldig boek. Dit moet je zeker gelezen hebben. Je word echt meteen geconfronteerd met het strenge Iraanse regime na de revolutie. Het hoofdpersonage groeit hierin op als meisje, en later als vrouw. Ze krijgt het moeilijk, maar blijft haar eigen wil doordraven. Als het allemaal wat moeilijk word verhuist ze naar de Westerse wereld. Daar voel je echt hoe ze zich zelf voelt, verloren, ten einde raad. De harde realiteit word hierin weergegeven. Ook als ze terug naar Iran verhuist blijft ze haar eigen stijl behouden. wat zeer risicovol was door het strenge regime. Een echte aanrader, dit boek!

Related Posts with Thumbnails