Manifestaties van de intellectueel - Edward W. Said

Mensen die niet beter weten noemen wij wel eens een intellectueel. Vanwege dat verwoede lezen.

Dan ben ik een ogenblikje gevleid uiteraard, tót ik mezelf eraan herinner hoe weinig ik onthoud van mijn lectuur, hoe moeilijk ik synthetiseer en hoe makkelijk ik naar mijn smaak nog altijd om de tuin te leiden ben.

Ik ben het type dat over alles wel een beetje kan meepraten, maar van niets echt goed op de hoogte is. Dat geeft evengoed een leeg gevoel van binnen, van tijd tot tijd.

Ik heb ook beslist een ambitieuzere definitie van hoe een intellectueel er hoort uit te zien. Een intellectueel...

1. is een specialist in zijn vakdomein

2. is daarnaast een hartstochtelijke generalist met een niet aflatende nieuwsgierigheid naar politiek, wetenschap, filosofie, cultuur en geschiedenis; is tevens behept met een gezonde twijfelzucht

3. zoekt het overzicht; streeft een coherent wereldbeeld na; probeert -- tegen beter weten in -- de werkelijkheid in zijn totaliteit te begrijpen

4. is interdisciplinair, een bruggenbouwer

5. streeft via analyse naar synthese

6. wil een zo groot mogelijk publiek bereiken

7. bekleedt een verantwoordelijke functie, d.i. een maatschappelijke positie met concrete doelstellingen waarop men hem kan afrekenen

8. bezit een zeer grondige talenkennis (uiteraard Duits, Frans en Engels, maar het liefst ook kennis van een taal die zeer ver afstaat van zijn eigen taal)

9. is niet radicaal, maar integendeel bekommerd om het geluk van zoveel mogelijk uiteenlopende mensen en beschouwt het hier en nu als het hoogste goed

10. maakt zich bij voorkeur los van het milieu waarin hij is opgegroeid; beweegt zich met gemak in verschillende milieus; neemt the best of both mee in zijn bagage

Ik geef toe: een lijstje dat even pretentieus oogt als de bombastische functievereisten van de jobaanbiedingen in de krant. Ik schets hier dan ook een niet te verwezenlijken ideaalbeeld. Dromen mag altijd.

Manifestaties van de intellectueel las ik in hoofdzaak om die definitie uit te breiden of scherp te stellen met behulp van zinnetjes die Edward W. Said mij aanbiedt.

Dat is natuurlijk een oneigenlijk gebruik van de tekst die de Palestijns-Amerikaanse literatuurwetenschapper en activist in 1993 uitsprak voor de BBC-radio. Maar hij noopt mij er wel toe. Ik vind dat Said in deze 140 bladzijden al te weinig het theoretische pad verlaat. Dat maakt zijn essay tot een veilig, steriel produkt. Er staan vele aanzetjes in van voorbeelden, maar ik had die graag beter uitgewerkt gezien. Plaatsgebrek verhinderde Said dat te doen. Daarom wil ik het er ook niet over hebben.

Wat ik van Said wel geleerd heb is een veel inhoudelijker definitie op te bouwen van wat intellectuele activiteiten behelzen.

a. Intellectuelen hebben tot taak zich te beijveren voor het slechten van stereotypen en reductieve categorieën die het menselijk denken en de menselijke verstandhouding beperken.

b. Intellectuelen onderscheiden zich van specialisten (1) door zich niet in te zetten voor specifieke belangen (commercieel winstbejag, sektarisme, klassebelangen, politieke motieven) en (2) door een taal te hanteren die niet specialistisch is, d.i. bedoeld om met andere leden uit diezelfde beroepsgroep te communiceren. Intellectuele arbeid gaat eerst en vooral om het doorprikken van holle frasen.

c. Intellectuelen nemen het bijna per definitie op voor minderheden en verdrukte groepen. Ze zoeken steeds de discussie op. Ze kammen alternatieve bronnen uit, spitten ondergeschoffelde documenten op, doen vergeten geschiedenissen herleven.

d. Intellectuelen kunnen via hun werk een nationale gemeenschap een sterker collectief identiteitsbesef bijbrengen, in extreme gevallen zelfs het 'lijden van een volk' symboliseren. Wat nog iets anders is dan patriottisme aanwakkeren.

e. Intellectuelen moeten zich manifesteren, hetzij door te spreken, te schrijven, te doceren of op televisie te verschijnen. Een intellectueel kan nooit samenvallen met een anonieme ambtenaar of angstvallige bureaucraat.

f. Intellectuelen dienen te weerstaan aan de druk van maatschappelijke autoriteiten zoals de media, de overheid en grote bedrijven.

g. Intellectuelen moeten hun ideeën expliciteren. Cf. het woord van Virginia Woolf:

"Je kunt alleen laten zien hoe je zelf bent gekomen tot de mening die je huldigt."

h. Intellectuelen moeten in eer en geweten een gezond evenwicht zien te vinden tussen loyaliteit aan de eigen natie en etnische of religieuze gemeenschap enerzijds en kritische afstandelijkheid anderzijds.

Dat laatste punt is veruit het boeiendste waar Said tijdens zijn lezingenreeks dieper op ingaat: in hoeverre moet een intellectueel bindingen hebben met de 'echte' wereld? Said pleit dienaangaande voor de liefhebberende intellectueel, de gepassioneerde doch niet geprofessionaliseerde intellectueel.

Deze 'amateur' zal niet lijden aan de kwalen van verregaande specialisatie, hoeft niet door bevoegde autoriteiten bevoegd te worden, zal niet zo makkelijk afdrijven naar macht en gezag en wordt niet vermalen door het lobbywerk van de vrije markteconomie.

Een bevoorrechte rol ziet Said in dat verband weggelegd voor de intellectueel in ballingschap: noch volkomen in harmonie met de nieuwe omgeving, noch bevrijd van het verleden.

Maar zoals gezegd, hoe ronkend al deze kwalificaties er ook bij staan, het blijft mooie theorie. Manifestaties van de intellectueel nodigt de lezer vooral uit kennis te maken met het primaire werk van Saids helden: James Baldwin, Noam Chomsky, Antonio Gramsci, Theodor Adorno, Jean-Paul Sartre en nog tientallen minder bekende namen van intellectuelen uit de Angelsaksische wereld.

Bovendien trekken de hoofdwerken van Said me meer aan, waarin hij het naar verluidt heeft over de ideologische tegenstelling tussen Oost en West en de veralgemenende beeldvorming over de islam: Orientalism en Culture and Imperialism.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> beknopte bibliografie in de commentaren
> http://en.wikipedia.org/wiki/Reith_Lectures

Edward W. Said, Manifestaties van de intellectueel
143 p.
Uitgeverij Atlas, 1995
Oorspr. Representations of the intellectual : the 1993 Reith lectures (1994)
Vertaald door Ardy Stegeman
____