dinsdag 23 oktober 2007

De Perzische paradox - Shervin Nekuee

Het enige wat ik, buiten jaarboekweetjes om, wist over de Iraanse Revolutie had ik uit de weinig bijzondere roman 1979 van Christian Kracht.

Daar moest maar eens verandering in komen. Zeker nu laatst mijn interesse werd gewekt toen ik in Google Earth over Teheran vloog en tot mijn verbazing vaststelde welk een strak gestructureerde miljoenenstad dat is -- heel wat anders dan de veredelde zandbak die Kabul is.

Shervin Nekuee onderzoekt in dit boek hoe in 1979, na een stormachtig jaar van stakingen en massademonstraties Ayatollah Khomeini de dictatuur van de sjah heeft kunnen omverwerpen. Of precieser: hoe hij daarbij de steun heeft kunnen krijgen van alle lagen van de Iraanse bevolking, van communisten tot rechts-liberale intellectuelen.

Waarom vereenzelvigde een massa -- die niet eens streng in de islamitische leer was, maar met ongeloof en bewondering naar de Arabische buurlanden keek waar de religieuze discipline zo nauwgezet het ritme van de dag bepaalde, een massa ook die de moellahs (de priesterklasse van de islam) lang als een soort rare ceremoniebegeleiders beschouwde -- zich ineens met zo'n oude geestelijke?

Nekuee somt een aantal verklaringen op.

1. Die van sociologen, die opperen dat

"een te snelle modernisering en verstedelijking in de jaren zeventig onzekerheden meebrachten voor de kersverse stadsburgers, die zich verscheurd voelden tussen hun plattelandstradities en het moderne grootsteedse leven. Ook wordt gezegd dat de economische welvaart, mede dankzij de oliecrisis in de jaren zeventig en de als gevolg daarvan stijgende prijs van olie -– de belangrijkste inkomensbron van Iran –- een nieuwe middenklasse heeft voortgebracht die zich niet gepresenteerd voelde door de politieke macht die in handen was van de oude elite."

2. Die van politieke wetenschappers, die zeggen dat islamisten in de ruimte zijn gesprongen die ontstaan was doordat de sjah, leider van een bevriende staat van de VS, onder invloed van Jimmy Carter zorgvuldiger moest omspringen met de mensenrechten en zo politieke activisten moest tolereren.

3. De populaire verklaring dat de islamistische oppositie van Khomeini het enige alternatief vormde. De seculaire alternatieven waren door het regime uitgeschakeld. De enige vrije plek buiten staatscontrole om was de moskee.

4. De moed en het charisma van Khomeini, die stond voor een eigenwijsheid die de jongeren sterk aansprak, voor een land dat geen speelbal van Amerika wilde zijn, het Westen niet wilde na-apen. Zijn eenvoud en puurheid maakte grote indruk in een staat die geregeerd werd door een elite die geworteld was in feodale families. Ruhollah Mussavi Khomeini was de enige ayatollah die de sjah durfde uit te dagen en diens westerse houding veroordeelde.

De rest is geschiedenis. Eenmaal aan de macht ontpopte Khomeini zich als een tiran die zich beriep op de islamitische ideologie. In 1980, een jaar na zijn aantreden, viel Saddam Hussein Iran binnen, tuk op de Iraanse olievelden, wat een vloedgolf aan vrijwilligers naar het front lokte, de ‘soldaten van de islam’. De oorlog kwam voor de ayatollah als een geschenk uit de hemel.

"Zolang je een buitenlandse vijand moet bestrijden, ben je je eigen volk niet veel verantwoording schuldig."

In 2004 en 2005 bracht Shervin Nekuee drie bezoeken aan zijn geboorteland om de vier bovenstaande verklaringen te toetsen en op te tuigen met concrete levensverhalen. In De Perzische paradox verhaalt hij van zijn ontmoetingen die hij had met islamisten van het eerste uur, met vrienden die gebleven zijn en met vrouwen die de verandering aan den lijve ervoeren.

"Dit boek kan het beste worden samengevat als een zoektocht naar de emotie van een generatie en de mentaliteit van een volk."

schrijft Nekuee, die op het moment van de Revolutie tien jaar oud was, en op zijn achttiende de Iraanse dienstplicht zou ontvluchten om naar Nederland te komen.

De getuigen in dit boek hebben het inderdaad over het toenmalige gevoel van verwijdering van de eigen ouders en de vervreemding van de dominante denkbeelden in de samenleving. De geschiedenis, zoals die werd weergegeven in boeken, films en toespraken van de sjah, bestond in de jaren zeventig vooral uit verhalen over het glorieuze pre-islamistische koningentijdperk. Alsof Iran niet al veertienhonderd jaar bevolkt was door mensen die trots waren op hun sjiitische islam.

Er was wel zoiets als een seculiere verzetsideologie in Iran, het communisme, maar dat keek neer op de islam en vond alleen maar aftrek in de middenklasse.

Het islamisme werd aangevoeld als veel moderner dan het corrupte, arbitraire en visieloze beleid van de sjah, dat niets meer was dan een slechte kopie van het Westen. Bovendien was deze ideologische basis gemaakt van cement van eigen bodem. De taal en de metaforen waren allemaal bekend.



Nog interessanter zijn de vrouwen die Nekuee aan de tand voelt. Het hielp me dat eeuwige hoofddoekenprobleem beter te begrijpen. De hijab bood en biedt jonge moslima's naar eigen zeggen een bevrijdend alternatief, een derde weg, naast die van een bestaan als aan huis gekluisterde moeder enerzijds en die van westers georiënteerde modepop anderzijds.

De sluier offreert vrouwen de mogelijkheid volop in het publieke domein aanwezig te zijn zonder als lustobject te koop te lopen. In een maatschappij waarin Hollywoodfilms, popmuziek en de modetrends worden beschouwd als middelen om van de derdewereldvolkeren slaafse consumenten te maken van westerse producten, is de sluier een bastion tegen overmatige gerichtheid op consumptie en daarmee een instrument voor geestelijke verrijking.

Bij de Iranezen die het land achter zich hebben gelaten ten slotte, hoor je vooral spreken over het innerlijke niemandsland waarin de eerste generatie-immigrant is belandt, eens in Europa.

"Nooit wennen aan de eenzaamheid van het kerngezin als de invulling van het begrip gezelligheid. Samen op de bank, in stilte lezen als summum van gezinsleven."

Helemaal achteraan belicht Nekuee 'het idee Iran' door de eeuwen heen, het idee dat voor een groot stuk samenvalt met de geschiedenis van Perzië.

De auteur behandelt kort de exodus uit de Siberische hooglanden, de Achaemenidische dynastie in de zesde eeuw voor Christus, de rivaliteit met de even machtige Grieken, de verovering door Alexander de Grote, de dynastie van de Sassaniden van de derde eeuw tot de zevende eeuw en hun strijd met de Romeinen, de bloei van de zoroastrische tweelingleer enzovoort.

Het keerpunt vormt het jaar 636, wanneer de invallende Arabische bedoeïenen het Sassanidische rijk ten val brengen. De Perzen zullen zich moeten staande houden tussen de andere grote beschavingen: de Turkse, de Indiase en de Arabische. Nog twee data van importantie zijn de inval door de Mongoolse ruiters van Dzjengis Khan in 1220 en de verovering honderd jaar later door hun Oezbeekse neven onder leiding van Timor Lenk.

Dat het idee Iran zo lang heeft kunnen standhouden komt volgens Nekuee door (1) de bestaanscontinuïteit van Iran als vast territoriaal gebied, (2) het antieke denken (het grote historisch bewustzijn) mede dankzij (3) het voortbestaan van het Perzisch, dat in de loop der eeuwen nauwelijks veranderd is (hoewel de Arabische letters werden overgenomen), én het feit (4) dat de Perzen hebben gesympathiseerd met de minderheidsstromingen binnen de islamitische leer (de mystieke islam bijvoorbeeld, het soefisme, en de Sji’ia Ali).

De Perzische paradox is een boeiend, veelzijdig boek dat een contragewicht biedt voor de eenzijdige beeldvorming van Iran in de klassieke media, waarin vooral de demonische bombarie van Ahmadinejad de overhand haalt.

Een paar nuchtere feiten zetten een en ander in perspectief. Zo is het aantal universiteitsstudenten vertwintigvoudigd in vergelijking met in de periode onder de sjah. Internet rukt op Iran: na de VS heeft Iran de meeste webloggers ter wereld. En analfabetisme is fors teruggedrongen.

"Afkeer van de Islamitische Republiek, dat is wat een meerderheid van de Iraanse samenleving heden ten dage bindt."

staat er zelfs ergens. Die stelling vraagt weer om een nieuw boek.

> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> http://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Revolution
> lees hier [vpro] integraal de inleiding van dit boek [.doc]

Shervin Nekuee, De Perzische paradox : verhalen uit de Islamitische Republiek Iran
209 p.
Uitgeverij De Arbeiderspers, 2006
____ persiakey

Geen opmerkingen:

Related Posts with Thumbnails